Goede bedoelingen zijn niet genoeg

“Er komt een tijd dat alle gierzwaluwen in kunstnesten broeden omdat alle 'natuurlijke' nesten vernield, geblokkeerd of anderszins niet beschikbaar meer zijn. Het is daarom belangrijk dat duizenden neststenen in bestaande en nieuwe gebouwen worden ingebouwd, om te vervangen wat verloren ging".

Dick Newell,  Action for Swifts, UK.

Kunstnesten kunnen een prima alternatief zijn voor verloren gegane broedplaatsen of voor de vestiging van een nieuwe kolonie. Maar er moet goed op een groot aantal belangrijke aspecten gelet worden. Succes hangt soms af van details. Ondanks van toepassing zijnde gedetailleerde wet- en regelgeving kunnen op diverse momenten en door diverse betrokkenen in het proces van een kunstnestproject fouten worden gemaakt die tot mislukking leiden. Volgens mijn natte vinger en onderzoek in Utrecht en daarbuiten is gemiddeld minder dan 10% van de kunstnesten bezet.

Er is al veel bekend over hoe het moet en ik heb de ervaringen en resultaten in Utrecht gedetailleerd op een rijtje gezet, zie bezetting 3.000+  kunstnesten in Utrecht, 2018-2025. Kenmerken en bezetting van 513+ projecten elders in Nederland staan op Kunstnestprojecten in Nederland.

Standaard inbouwen van neststenen, ook als er geen nesten verdwijnen, in alle nieuwbouw van utiliteitsbouw  wordt mogelijk in 2026 geregeld in het nieuwe Bouwbesluit voor utiliteitsbouw maar voor woningen is de voorgenomen verplichting geschrapt, zie nestkastenmotie-verplichting. Er worden echter nu al gigantisch veel kunstnesten geplaatst in het kader van reguliere regelgeving (Omgevingswet, SMP's, Gedragscodes e.d.) en ook vrijwillig door bouwbedrijven en ontwikkelaars.

Tips, m.n. voor de particulier die de gierzwaluw wil helpen met nestkasten (aan de eigen woning)

In Utrecht zijn slechts ca. 34 van de 235 kasten aan huis bezet (waarvan 22 in een goed begeleid wijkproject met 74 kasten en pas na 16 jaar). Zie kastbezetting aan huis in Utrecht en ook hieronder bij hier en daar een nestkast werkt meestal niet.

• ga te rade bij ervaringsdeskundigen. Observeer in ieder geval een paar avonden een nestkastenkolonie met bezette nesten om te zien hoe ze vliegen en naar binnen gaan. Vraag naar ervaringen en tips.

• de grootste kans op succes: hang ze niet aan de eigen woning maar als aanvulling bij een bestaande groep nestkasten waarvan er al minstens eentje bezet is. Of b.v. aan een kopgevel waar al 'natuurlijke' nesten achter de kantpannen zitten.

• begin er niet aan als er binnen 100 meter geen bestaande gierzwaluwbroedplaatsen zijn (kies een andere vogelsoort als je toch een vogel aan eigen huis wilt hebben).

• Op alle locaties is er aanzienlijk meer kans op bezetting bij toepassing van lokgeluiden.

• alleen locaties op noord- of oostgevels. Minstens 3 meter boven maaiveld en rondom een vrije in-,  langs- en uitvliegruimte zonder obstakels. Ideaal is bijvoorbeeld een kopgevel met kantpannen. Pal onder een breed overstek of dakgoot kan het op alle richtingen.

• bij meerdere kasten niet al te dicht op elkaar plaatsen, minimaal 75 cm. tussen de invliegopeningen. Niet te grote aantallen bij elkaar, 10 is al meer dan genoeg, het duurt jaren voordat ze bezet zijn. Je kunt altijd nog uitbreiden, als er plaats is.

• gebruik houtbeton kasten. Het model is niet zo belangrijk, gierzwaluwen nestelen graag in elke donkere ruimte. Model  "Zeist" is onnodig ingewikkeld, "Voordorp" is overal prima. Een voorgevormde nestkom in of op de bodem in de donkere hoek met wat droog gras en veertjes is belangrijk.

• In het Kennisdocument Gierzwaluw, juli 2023 staan de voorschriften voor eigenschappen en afmetingen van kunstnesten (p. 39-46)

• Leveranciers en fabrikanten van kunstnesten:

  Bats & Birds, Faunus Nature Creations,  Hasselfeldt, Schwegler,  Unitura,  Vivara ,  Waveka

   

Gierzwaluwforum

Vragen over de gierzwaluw worden altijd beantwoord door deskundigen op het NL-Gierzwaluwforum en het Engelse zwaluwenforum SMS-World-wide.

Bezetting / effectiviteit

Gemeenten, bouwers, woningcorporaties en architecten maken vaak enthousiast melding van de ingebruikname van weer een nieuw kunstnestproject maar daarna horen we er zelden meer van. Of het werkt wordt meestal niet onderzocht en er worden geen persberichten over mislukte projecten verstuurd. Bijgevolg weten we niet zoveel over de bezetting/effectiviteit van gerealiseerde kunstnestprojecten.

Mijn verzameling

In de afgelopen 15 jaar kwam ik heel wat kunstnestprojecten tegen. Van een aantal hoorde ik wat er van terecht kwam en van een flink aantal heb ik het zelf onderzocht of kwam ik er meer van te weten door navraag. Ze staan op de projectenpagina: 53.000+ kunstnesten in 410+ plaatsen in Nederland. Het is GEEN a-selecte steekproef !

Van projecten met totaal 22.800 kasten, waarvan de bezetting bekend is, is ca. 11% van de kasten bezet (stand febr. '26).

Bezetting Utrechtse kunstnesten

In 2023 waren er 159 (7,2%) van de 2.216 gecontroleerde kunstnesten bezet. Zie nestkastbezettingen Utrecht. Dat percentage was in 2024 en 2025 lager (ca. 6%) omdat het aantal kasten sneller toeneemt dan het aantal bezettingen.

Bezetting van gierzwaluwtillen en faunatorens

In 2022 waren 19 van de 1.059 kasten in 28 gierzwaluwtillen bezet. Daarna werd het niet beter. Zie gierzwaluwtillen en faunatorens.

Projecten van "liefhebbers"

Iets meer is bekend van de bezetting van particuliere projecten van "liefhebbers". De bezetting zou door aandacht en nazorg beter kunnen zijn dan van wettelijk geregelde kunstnesten (Omgevingswet, keurmerken, 'groen bouwen') van corporaties, bouwers en gemeenten. In Utrecht bleek in 2023 echter dat particuliere projecten met kasten aan de eigen woning voor 9% bezet waren en projecten van organisaties volgens de regelgeving van Wet natuurbescherming (Wnb) voor 10%, zie:  Utrecht, liefhebbers en profs. Geen verschil tussen beide groepen, ondanks het feit dat bij mitigatieprojecten altijd daklozen en begeleidende nestzoekers in de buurt zijn. Particulieren beginnen vaak vanaf nul en ook in buurten waar geen gierzwaluw te bekennen is.

De extra aandacht van de particulier voor de kwaliteit van het eigen project weegt kennelijk niet op tegen afwezigheid van belangrijke aspecten als aanwezigheid van daklozen, bezette broedplaatsen en nestzoekers.

Maar ALS het project bezet raakt dan neemt de bezetting wel toe na verloop van tijd. Hieronder het bezettingsverloop van 19  particuliere projecten met totaal 519 nestkasten in Nederland. Alle projecten zijn op hetzelfde startjaar gezet (jaar van eerste bezetting). Hoe ouder hoe hoger de bezetting.

In Engeland kwamen ze op hetzelfde resultaat.

In het grafiekje staat het percentage bezette kasten in een kolonie afgezet tegen de ouderdom van het project: hoe ouder hoe hoger de bezettingsgraad. Het project in de rode cirkel is de opvallende uitzondering. De oorzaak is dat daar allerlei verstorend onderzoek wordt gedaan, zoals ringen, met netten vangen van vogels en verwijdering van nesten na het broedseizoen.

Succes in Maarssen

Het kan wel goed gaan. Op deze gevel in Maarssen waren in het 1e jaar (2019) na de verdwijning van de broedplaatsen achter de kantpannen al 5 van de 12 kasten bezet. En in 2020 minimaal 8.  Meer over dit project bij Gierzwaluwen in Maarssen.

Voorbeeldprojecten van project Groen Bouwen

Het project Checklistgroenbouwen.nl van Vogelbescherming noemt 33 projecten voor gierzwaluwen. Er worden er 9 als (gedeeltelijk) bezet gemeld, 7 niet bezet en van 17 projecten is de bezetting onbekend. Stand per dec. 2021, werd t/m 2025 niet geactualiseerd.

Hier en daar een nestkast werkt meestal niet

In de Utrechtse wijk Voordorp zijn in 2006-2010 ca. 65 nestkasten model Voordorp opgehangen bij buurtbewoners. Ze hangen verspreid over een 35-tal adressen in groepjes van twee tot maximaal vier bij elkaar. Er is vrij intensieve begeleiding van het project geweest door een bewoonster met verstand van gierzwaluwen en door Zwaluwen Adviesbureau (Marjos Mourmans †) die ook het model ontwierp. De kasten zijn met subsidie van de gemeente gekocht door geïnteresseerde bewoners. Op een paar locaties zijn in de eerste jaren lokgeluiden afgespeeld. De kasten worden  jaarlijks gemonitord door Tieneke de Groot die elk jaar een verslag maakt. Monitoring is zeer tijdrovend door de sterk verspreide locaties.

De bezetting bleef lange tijd erg laag en neemt (nam?) slechts heel langzaam nog wat toe. Een aantal kasten is inmiddels onbruikbaar geworden door bomengroei. Afgezien van Voordorp waren in 2023 in Utrecht slechts 9 van de overige 138 gecontroleerde kasten aan woonhuizen bezet.

De gierzwaluw is een semi-koloniebroeder. Dakloos geraakten door sloop en renovatie en pubers zonder nest zoeken een broedplaats rond de plaatsen waar zij soortgenoten naar binnen zien schieten. Mocht een kast aan een woonhuis bezet raken dan zoeken ze dus vergeefs naar een andere lege kast als er maar eentje hangt. Jaarverslag Voordorp 2024

Ook niet in de Lessepsbuurt

Iets dergelijks is NA een renovatie ook in de Utrechtse De Lessepsbuurt gedaan. Verspreid door de buurt hangen op 23 adressen sinds 2012  54 nestkasten in groepjes van 2-4 per woning. In 2017 en vanaf 2019 ben ik er jaarlijks wezen controleren maar er werd t/m 2025 geen enkele aanwijzing voor bezetting gezien; geen giervluchten, geen verzamelvluchten boven de wijk. Diverse buurtbewoners denken ook niet dat ze gebruikt worden door gierzwaluwen, wel hier en daar door een huismus of spreeuw. "Ze zijn gewoon verdwenen na de renovatie", zij iemand. Krantenbericht 2012 .

Zeer hoge bezetting in Wijhe

In Wijhe (Ov.) zijn ze al in 2006 begonnen met het installeren van kunstnesten, eerst dakpanhuifjes, daarna nestkasten en neststenen bij mensen aan huis.

De bezetting is niet intensief gecontroleerd maar als de resultaten van diverse jaren worden samengevoegd blijkt dat van de totaal 227 kunstnesten er rond de 80 bezet zijn, dus 35%, voor mij een nationaal record. Een echte verklaring is niet voorhanden. De leeftijd van 10-15 jaar ? Relatief veel daklozen ? Lokgeluid ? Hangen de kasten toch in wat grotere groepen bijeen? Zie gegevens van de projecten in Wijhe.

In Nijmegen 50% bezet

In de Nijmeegse wijk Galgenveld werden vanaf 2016 totaal 16 kasten bij 13 woningen gehangen. In 2023 waren er 7 bezet. De verklaring is hier dat er dichtbij 'natuurlijke' nesten zijn en dat er op zeven locaties lokgeluid is toegepast. Erg bewerkelijk dus. Vier van de zeven bezette kasten zitten aan een huis, dus een kleine kolonie. Zie voor de details op de projectenpagina het vijfde project in Nijmegen.

30 van de 35 bezet in Uffelte

In Uffelte is de bezetting in de loop der jaren geleidelijk toegenomen. Een deel van het goede resultaat is, naast de ouderdom, denk ik te verklaren doordat de kasten hier wat meer geconcentreerd zijn opgehangen. Zie kastbezetting en nesten zoeken in Uffelte e.o.

Daklozen en een deskundige helpen veel

Na een fout renovatieproject in Sprundel kwamen buurtbewoners in actie om op veel verschillende adressen nestkasten op te hangen. Een groot aantal raakte vrij snel bezet. De verklaring is de assistentie van iemand met verstand van gierzwaluwen (Marjos Mourmans †) en dat er erg veel 'natuurlijke' nesten door de renovatie verloren waren gegaan. De daklozen bleven zoeken in de buurt waar het juiste kastmodel op de goede locaties hing, vlak bij de verdwenen nesten. Meer over dit project op Sprundel .