Kunstnestprojecten in Utrecht

22 juli 2026

Alle tabellen en grafieken met toelichtingen en veel tekst is geüpdate met de resultaten van 2026. Voor 2026 zaten er 3.384 beschikbare kunstnesten in het bestand waarvan ca. 6% bezet was.

Andere aanvullingen in juni en juli:

- Nieuwe projecten: 21 neststenen aan de Gansstraat 145 , project nr. 102a in de tabel, 7 neststenen aan de  Nieuwe Kade 51-63, 28 neststenen aan de Verlengde Utrechtseweg en 20 stuks aan de Eykmanlaan en 35 neststenen aan de Laan van Warschau in Leidsche Rijn-Centrum.

- Er waren totaal 3.384 bekende kasten beschikbaar voor 2026, waarvan ca. 200 bezet. Inmiddels zijn er 3.420 voor 2027 beschikbaar.

- Nieuwe trend gierzwaluw t/m 2025 uit biodiversiteitsverslag van de gemeente.

- Opnieuw weggerenoveerd nest gevonden in Stadhuis aan Stadhuisbrug!

- Na 17 ? jaar weer gierzwaluwen in de Lessepsbuurt.

De Utrechtse gierzwaluwpopulatie

Volgens onderzoek door Sovon (SMP-2015) en Viridis (Pre-SMP-2021) bedroeg de Utrechtse broedpopulatie toen 1.825, resp. 2.283 paartjes. Sovon schatte de ontwikkeling van de populatie voor het Soortenmanagementplan 2024 ( p. 12) sindsdien in als "stabiel". De populatie "van de afgelopen 10 jaar" werd op basis van diverse bronnen op 1.500 paar geschat met de aantekening dat "niet alle locaties nog in beeld zijn".

In het Duurzaamheidsverslag 2025 - Natuur van de gemeente wordt de trend, na een onverklaarde dramatische dip in 2024, weer als "stabiel' aangeduid.

De gemeente beschrijft het zo:

"De trend voor de gierzwaluw in Utrecht is stabiel. Dat is een verbetering ten opzichte van vorig jaar (het geheel is weer op stabiel niveau). De landelijke trend blijft een matige afname. De oorzaak van de uitschieter naar beneden van 2024 is niet bekend. Het kan een waarnemerseffect zijn. Bijvoorbeeld dat er minder tellingen zijn gedaan of door minder ervaren vrijwilligers. De komende jaren moet duidelijk maken hoe stabiel de populatie in Utrecht is."

Gierzwaluwtrend Utrecht 2007-2025

Ook dit jaar ontbreekt informatie in het duurzaamheidsverslag over de resultaten voor de gierzwaluw in het Soortenmanagementplan 2024 en over de gerealiseerde kunstnestprojecten. Dat moet worden vastgelegd in de 'salderingsboekhouding' (meer daarover op de pagina Utrecht-overig ). Het wachten is op een eerste rapportage die jaarlijks moet worden gemaakt.

De Utrechtse biodiversiteit wordt bepaald aan de hand van de trend van 30 soorten (waaronder van de lastig te bepalen trend van de gierzwaluw!). Wegens gebrek aan capaciteit en middelen kan niet elke soort elk jaar behandeld worden.

Kunstnestprojecten in Utrecht

Vanaf 2016 zoek ik gierzwaluwnesten in Utrecht. Sinds ik er woon in 2020 nogal manisch. In 2018 ben ik begonnen alle nestkasten op te sporen en de bezetting bij te houden. In 2023 lukte het, met hulp van vele anderen, om 90% van alle toen bekende 2.431 nestkasten en neststenen op bezetting te controleren. Er bleken toen 159 (7,1% van de gecontroleerde kasten) bezet.

Systematisch de stad afzoeken naar nieuwe kasten doe ik niet meer sinds 2026.

Beschikbare, gecontroleerde en bezette kunstnesten

Er worden nog steeds nieuwe en ook al langer bestaande projecten ontdekt. Voor broedseizoen 2026 waren er 3.384 beschikbaar. In 2023 werd intensief op bezetting gecontroleerd, daarna veel minder.

• Voor '24 - '26 is een schatting gemaakt van de bezetting. In 2026 waren er ca. 200 van de 3.384 kasten bezet (5,9%).

Nieuwe projecten 2026

Voor beschikbaarheid in broedseizoen 2026 heb ik 17 nieuwe projecten met totaal 235 nestkasten of neststenen gevonden. Verreweg de meeste (170) werden geplaatst in nieuwbouw in stadsdeel Leidsche Rijn. Bij nieuwbouwwijk Cartesiusweg kwamen er 21 en aan de Eykmanlaan in Tuindorp werden 20 neststenen ingemetseld.

Top 10 kunstnestprojecten

Maar liefst 176 (88%) van de 200 bezette kasten bevinden zich in de 10 projecten met de meeste bezettingen. In de Rivierenwijk werden met hulp van een groepje buurtbewoners in 2023 50 van de 95 neststenen bezet gevonden. De aanname is dat het er nu 58 zijn, zie bezetting Rivierenwijk '22-'25. Projecten nr. 2 en 5 werden niet of te weinig gecontroleerd. Het is redelijk om aan te nemen dat de bezetting gelijk aan 2025 was.

Met een * gemerkte projecten zijn gerealiseerd met een ontheffing volgens Flora- en Faunawet (FF, 1 project) of Wet natuurbescherming (Wnb, de rest), dus met mitigatie / compensatie voor gesloopte nesten. Daarin waren dus 97 (51%) van de 189 kasten bezet. Van de overige 1.107 kasten in 13 andere mitigatieprojecten Wnb/FF, niet NOM) waren in 2026 nog maar 6 kasten bezet.

• De compensatieverhouding voor nestverlies bij Wnb/FF-projecten in Utrecht bedraagt gemiddeld 1:4,9 over 11 projecten waarvan de verhouding bekend is (423 kasten voor verlies van 86 nesten; exclusief project Bloemenbuurt met 1:21 bij 634 sleufkasten, nog geen bezetting). Van die 423 waren er in 2026 in vier projecten 61 (14%) bezet .

Bezetting 2023 - 2026

De zoekinspanning was na 2023 aanzienlijk minder en vooral gericht op Leidsche Rijn, op 'interessante' projecten en leegstaande projecten. In 2026 miste ik drie controleweken door een rugblessure en heb ik o.a. Leidsche Rijn, de Veemarkt en Overvecht moeten overslaan.

Tieneke de Groot controleerde weer de 74 kasten in Voordorp en een klein aantal anderen gaven ook nog wat bezettingen door, ook via waarneming.nl - bezette nesten gierzwaluw 2026.

Het aantal bezette kasten van niet gecontroleerde projecten is gelijk gehouden aan het jaar ervoor en het jaartotaal is met 5% verhoogd voor gemiste nieuwe bezettingen en toename van bestaande, deels bezette projecten. Het aantal bezette kasten neemt dan van 159 in 2023 toe tot resp. 180, 192, 200 in '24-'25-'26. De helft van de 200 kasten in 2026 werd geconstateerd (waarneming van in- en uitvliegers, vogelkopjes in vlieggat, reactie op lokgeluid, poepjes op straat). De andere helft bestaat dus voornamelijk uit eerder bezet bevonden kasten waarvan wordt aangenomen dat ze ook in 2026 bezet zijn. In een paar gevallen (o.a. Rivierenwijk) is de onbekende bezetting voorafgaand aan het eerste controlejaar geschat.

Het percentage bezette nesten is nu berekend t.o.v. het totaal aantal beschikbare kunstnesten.

• Het aantal beschikbare kasten is sneller toegenomen dan de bezetting; daardoor daalde het bezettingspercentage van 6,5 % in 2023  naar 5,9% in 2026.

Projectleeftijd en bezetting

Nestkasten raken meestal pas na geruime tijd bezet. Maar het kan ook snel, bijvoorbeeld als kasten echt heel dicht bij (binnen 10 meter) weggerenoveerde nesten komen te hangen. De daklozen weten die dan vaak wel te vinden.  In Utrecht betreft het echter relatief erg veel nieuwbouwprojecten in gierzwaluwloze wijken en ontbreken dakloos geraakten in de buurt, zoals in Leidsche Rijn, Overvecht en Veemarktgebied.  

• Van de 2.246 kasten in projecten van 1 t/m 7 jaar oud raakten nog maar 22 kasten bezet.

Van die 2.246 zijn 628 stuks de leegstaande sleufgatkasten van 4-6 jaar oud in het overstek van de dakkapellen aan St. Joseph- / Bloemenbuurt. "Kan met de tijd nog een hele grote kolonie worden", zeggen ecologen dan.

De 58 bezette kasten (van 95) van het acht jaar oude project zijn van project Rivierenwijk  waar daklozen na wijkrenovatie snel terecht kwamen in dichtbij geplaatste neststenen. Met mogelijk ook 'opvang uit de regio'.

Foute projecten

"Het duurt nou eenmaal lang" voordat nestkasten voor gierzwaluwen in gebruik worden genomen, wordt veel gezegd als projecten al jaren leeg staan. Dat klopt vaak maar de verklaring van leegstand ligt niet alleen bij die "domme gierzwaluw", die de kasten niet weet te vinden. Ook de kwaliteit (en kenmerken) van het project speelt nog vaak een rol.  De wet- en regelgeving (zoals b.v. het Kennisdocument Gierzwaluw, met veel voorschriften voorzien van "bij voorkeur" e.d.)  biedt veel mogelijkheden om af te wijken van de goede oplossingen. 

En er worden ook voorschriften niet (goed) gevolgd. Zie voor fouten en gebreken de rode passages in de projectbeschrijvingen na de projectentabel.

Bij de Utrechtse projecten kwamen we o.a. de volgende 'fouten' tegen.  

• Ongeschikt vlieggat. Te grote, te kleine of anderszins ongeschikte invliegopeningen, zoals het vooral het vlieggat in de gevel bij onzichtbare neststenen (minimaal 89 stuks).

• Teveel in de zon. Maar liefst 18% (606 van de 3.384 beschikbare kasten/stenen) is zonder extra bescherming aangebracht op gevels met teveel door de zon beschenen oriëntaties (niet op noord, noordoost of oost). 6% van de kasten zit zelfs op zuid, zuidwest of west.

  1.814 kasten (53%) zitten op noord, noordoost of oost. Tijdens de hittegolf van begin juli 2025 en eind juni 2026 is gebleken dat kasten op oost en noord ook dodelijke hitteslachtoffers kunnen opleveren.

  Hier alles over hittestress.

• Geen lokgeluid. Niet of fout toegepaste lokgeluiden (97% van alle projecten)

• Spreiding. Erg verspreide locaties met 1-2 kasten per woning

• Obstakels. Kasten op lastig aanvliegbare locaties, achter obstakels (105 kasten, 3%)

• Ver weg. Locaties op grote afstand van bestaande broedplaatsen en 'tijdelijke kasten' ter "overbrugging" op te grote afstand van gesaneerde nesten.

Wettelijke status, eigendom

Van de 3.384 beschikbare kunstnesten in 2026 werden er 447 (13%) geplaatst door particulieren, "liefhebbers" zonder wettelijke noodzaak. De overige 2.937 kasten (87%) zijn gerealiseerd door bedrijven en instellingen zoals woningcorporatie, gemeente, bouwbedrijf, hotel, school of kerk, veelal volgens wet- en regelgeving (2.393), maar ook vrijwillig, zonder wettelijke noodzaak (544).

Particulieren, 'liefhebbers'

339 particuliere kasten (10% van alle kasten) hangen aan de eigen woning. Groepjes bewoners of een buurtcomité plaatsten de overige 108 (3%) aan vijf panden van derden zoals de 70 kasten aan de Idenburgstraat (foto).

Bij de 'liefhebber', met een paar kasten aan de eigen woning, waren in 2023 24 (8%) van de toen 287 beschikbare kasten bezet. Bijna de helft van die kasten aan huis hangen in de wijk Voordorp (74) en de Lessepsbuurt (54). Verreweg de meeste bezette kasten van deze 'liefhebberprojecten'  hangen in Voordorp (60% in 2023 en 58% in 2026).

In Voordorp waren in 2026 (19 jaar na de start) 22 (30%) van de 74 kasten op 45 adressen bezet. Er was begeleiding van een deskundige buurtbewoonster en een extern deskundige en er werd in 2006 bij de eerste kasten lokgeluid toegepast. Hier meer over dit project.

In de Lessepsbuurt (54 kasten sinds 2012 op 20 adressen) vond ik, ter contrast, pas dit jaar de eerste drie bezette kasten, maar het is niet uitgesloten dat ik wat (maar niet veel) heb gemist. Volgens een buurtbewoner raakten de eersten in 2024 bezet.

• Afgezien van Voordorp waren in 2023 slechts 10 van de 315 kasten aan woonhuizen bezet en in 2026 waren dat 14 van 373 kasten. Ook elders zien we dat het verspreid ophangen van kleine aantallen kasten vaak niet erg effectief is, zie hier en daar wat kasten werkt meestal niet.

PS Na 2023 is er niet veel controleresultaat van particuliere kasten binnen gekomen (het is zeer tijdrovend en de beheerders geloven het na 3-5 jaar leegstand vaak wel, soms onterecht). Maar het lijkt niet waarschijnlijk dat het bezettingsniveau sindsdien wezenlijk is veranderd.

Bouwers, overheden, instellingen

Van de projecten van bedrijven, organisaties, instellingen is 35% gerealiseerd in het kader van de Flora- en Faunawet (1 project), de Wet natuurbescherming of de Omgevingswet, vooral door woningcorporaties.

31% werd geplaatst volgens gemeentelijk beleid zoals het Soortenmanagementplan, vooral in nieuwbouwwijk Leidsche Rijn.

16% werd op eigen initiatief en vrijwillige basis van instellingen gerealiseerd, b.v. in kader van bevordering "biodiversiteit", "natuurinclusief bouwen", "groen beleid" of voor punten van een duurzaamheidskeurmerk.

Slechts 4% (145 kasten in zes projecten van 2019-2020) werd volgens de gedragscode NOM (Nul Op de Meter) gerealiseerd.  Ze raakten nog niet bezet. Deze gedragscode is sinds 2021 niet meer van kracht.

Kasttype en bezetting

Hieronder staan de beschikbare en bezette kunstnesten per type in 2026. Neststenen scoren met 7,8% bezetting in Utrecht iets beter dan nestkasten met 5,1%. Dat is ondanks het grote aantal lege neststenen in nieuwbouw in o.a. Leidsche Rijn (807), Overvecht (135) en Veemarktterrein (90). Omdat neststenen in mitigatieprojecten meer worden toegepast dan nestkasten  is de bezetting veelal hoger (door de aanwezigheid van nestzoekende daklozen in mitigatieprojecten). Nestkasten worden in Utrecht vooral toegepast in nogal slecht bezette projecten, sterk verspreid bij particulieren aan huis.

Sleuven in dakgootbekistingen en overstekken van dakkapellen, dakpanhuifjes en kleipotten raakten nog niet benut. Ook elders zien we bij sleuven een slechte benutting, met name bij de sleuven in dakgoten van NOM-projecten.

• Gierzwaluwen broeden met plezier in allerlei soorten grote en kleine ruimtes, als het er maar donker is, met een ingang van het juiste formaat en in "een leuke buurt" (met soortgenoten). Andere eigenschappen dan het type kast, zoals nabijheid van broedplaatsen, aanwezigheid van dakloos geraakten, toepassen van lokgeluid, spelen een veel grotere rol bij de kans op bezetting.

Bezet en broedgeval

"Bezet" is niet hetzelfde als een succesvol broedgeval en betekent meestal niet meer dan dat er minimaal eenmaal een invlieger de kast in of uitging. Slechts enkele malen was een jong met het kopje in het vlieggat bewijs van bezetting of de bekende poepjes op straat.

De inschatting is dat minstens 95% van de "bezet verklaarde" gevallen ook werkelijk broedgevallen betreft. Een invlieger die enige tijd binnen blijft is een vrij harde aanwijzing voor bezetting want ze gaan pas naar binnen als ze weten dat het veilig is, na vele dagen, soms weken van langsvluchten en inkijkinspecties.

Nieuwe bezettingen 2026

Ik vond in 2026 drie projecten voor het eerst bezet met 3-4 bezette kasten. (In 2025 waren dat 9 nieuw bezette kasten in drie projecten). Het gaat om een van de vijf kasten op de kopgevel van H. Diemerstraat in Zuilen, een of twee kasten (na zes jaar!) van de twaalf aan de Floris Heermalestraat en een van de drie kasten aan een woning aan de Prof. Jordanstraat. De eerste gevonden vijf bezette kasten van 20 in Vleuten waren zeer waarschijnlijk ook al (voor een deel) in 2025 bezet.

Meer verlies dan alleen de nesten

Bedacht moet worden dat bij sloop en renovatie niet alleen de bezette broedplaatsen verloren gaan (die soms niet allemaal gevonden worden) maar vaak ook andere, potentiële broedplaatsen. Maar alleen het nest (dat gevonden wordt) en de functionele omgeving daarvan is jaarrond beschermd. Met de compensatiefactor bij renovatie, verduurzaming en sloop (voorheen 1:5, nu 1:3, maar in de praktijk vaak hoger) wordt getracht dit af te dekken.

De compensatieverhouding in Utrecht bedraagt gemiddeld 1:4,9 over 11 Wnb-projecten waarvan de verhouding (423 kasten voor verlies van 86 nesten) bekend is (dat is exclusief project Bloemenbuurt met 1:21 bij 634 sleufkasten, nog geen bezetting). Daarvan waren er in 2026 in vier projecten 61 bezet .

Kan het beter ?

Het huidige beeld moet gezien worden als een moment in een (vrij lange) overgangsperiode naar een nieuw huisvestingssysteem voor de gierzwaluw. Uiteindelijk zullen de meeste 'natuurlijke' broedplaatsen verdwijnen (nieuwbouw zonder kunstnesten is en blijft waarschijnlijk voor een heel groot deel ongeschikt, ook na veroudering) en er is dus standaard kunstmatige broedgelegenheid in de gebouwde omgeving nodig.

Zo'n 30-40 jaar geleden kwam er heel langzaam nestbeschermingswerk op gang door particuliere 'liefhebbers' en daarmee de zorg voor broedplaatsen en het plaatsen van nestkasten.

Met de Flora- en Faunawet van 2002 en de Wet Natuurbescherming in 2017 en nu met de Omgevingswet van 2024 functioneert een gecompliceerd systeem van nestbescherming en compensatie bij verstoring / vernieling door renovatie, verduurzaming of sloop. Een belangrijke stap was de invoering van de jaarrond beschermde status van het nest in 2007 waardoor sloop-, renovatie- en compensatie in voorschriften moest worden vastgelegd. Ecologen maken overuren en in juli 2023 verscheen de 3e versie van het Kennisdocument Gierzwaluw met gedetailleerde voorschriften voor onderzoek en uitvoering.

De uitrol van kunstnesten gaat inmiddels ongelooflijk snel in het kader van vergunningen, (PRE-)SMP's, gedragscodes en  aanvullend beleid van gemeenten en andere organisaties. Daar is een gigantische bureaucratie van ecologen en ambtenaren voor ingericht. Alle maatregelen worden tot in detail voorbereid en omschreven in een quickscan, nader onderzoek, activiteitenplan, ecologisch werkprotocol en in de voorschriften van de Omgevingsvergunning. In een artikel in Binnenlands Bestuur van 24-7-'26 over het Soortenmanagementplan meldt adviseur duurzaamheid van gemeente Kaag en Braassem dat er 1.000 ecologen tekort zijn.

Er er zijn ook steeds meer vrijwillige initiatieven van bouwers en ontwikkelaars. De stad hangt al vrij vol met 3.384+ kunstnesten op een geschatte populatie van 2.000 ? paartjes.

Of dit bouwwerk voldoende werkt is eigenlijk nog steeds niet duidelijk. Er is nauwelijks onderzoek gedaan naar de effectiviteit. Ik ken welgeteld 1 evaluatie van een SMP, zie evaluatie SMP woningcorporatie Leystromen (goed reultaat). Maar de ca. 6% bezetting in Utrecht moet voorlopig als niet erg efficiënt worden aangemerkt.

Het  schrappen van het verplicht aanbrengen van kunstnesten in alle nieuwbouw en bij ingrijpende renovatie door minister Keijzer lijkt geen ramp (maar zou wel veel goedkoper zijn dan de huidige regelgeving) want er gebeurt al heel erg veel. Is nog meer kasten ook beter?

In een ingezonden brief in Trouw van 9-12-'24 doet gedeputeerde Tijs de Bree van provincie Overijssel een oproep in de richting van versimpeling: "nu moet elke gemeente een plan maken (Soortenmanagementplan, SMP) in het kader van natuurinclusief bouwen. Maak er een landelijke regeling van ! " Zie: Kafka in de spouwmuur, Trouw 9-12-2024.

Ook op Google-Maps

Alle projecten staan met wat gegevens en de bezetting op Google Maps, kunstnestlocaties Utrecht.

Je kunt daar drie lagen kiezen:

gierzwaluw = niet bezet

huisje = (deels) bezet

groene dot = wat grotere 'natuurlijke' kolonie

Locaties van de 29 (deels) bezette projecten (huisje) met totaal ca. 200 bezette kasten in 2026. 

De 228 gierzwaluwen betreffen de overige, zeer waarschijnlijk niet bezette projecten. Drie projecten in De Meern en twee in Vleuten pasten er niet op.

Projectentabel 2018-2026

De link onder het adres gaat bijna altijd naar een foto.

De projectlocaties staan met wat korete info ook op Google Maps, nestkasten gierzwaluw Utrecht.

Symbolen in de tabel

Projectnummers met een * zijn wettelijk voorgeschreven volgens Wet Natuurbescherming (Wnb), Flora- en Faunawet (FF) of Omgevingswet.

Bij kasttypen met een * is lokgeluid toegepast

Projecten in rood zijn verwijderd

- = (zeer) waarschijnlijk geen broedgevallen

Lege bezettingscellen is niet of onvoldoende onderzocht

Rode startjaren zijn onzeker

Rode aantallen bezetting zijn (een beetje) onzeker

Uit gebruik genomen

Van project Norbruislaan 212 was in '22 en '23 een kast bezet. Van Nicolaasweg 66-achter 2 bezet in 2025.

In ontwikkeling

Projectdetails

Rood genummerde projecten zijn (zeer) waarschijnlijk niet bezet. Gebreken, problemen en bijzonderheden zijn door rode tekstgedeelten makkelijk te vinden.

1. Voordorp. Het project wordt sinds de start in 2006 met 13 kasten gemonitord door buurtbewoonster en initiatiefneemster Tieneke de Groot. Bewoners konden bij de gemeente een kast aanschaffen voor 7 Euro (ipv 32,95). In 2010 was het aantal kasten toegenomen tot 63 en sinds 2025 waren het er 74. De kasten zijn nu verdeeld over ca. 45 adressen in de wijk met 1 - 5 kasten per woning.

Voor 2008 broedde er slechts een enkel of twee paartjes in de wijk op 'natuurlijke' plaatsen, op Steve Bikostraat 312, volgens ontdekker Rick Wortelboer.

De kasten, model Voordorp, werden speciaal voor dit project ontworpen door Marjos Mourmans van Zwaluwen Adviesbureau. Het model is erg populair geworden en wordt ook door fabrikanten geleverd.

Op het kaartje de kastlocaties in blauw en de aantallen bezet in rood. Uit jaarverslag 2024.

Het valt inmiddels op dat de bezette kasten zich wat concentreren bij een drietal kastgroepen. Nabij deze drie subgebiedjes worden ook een (toenemend) aantal kasten door spreeuwen benut.

De locatie van veel kasten is niet altijd goed (werd veelal bepaald door bewoners). Een aantal hangt op moeilijk aan- en langsvliegbare plekken, of zelfs in binnenhoeken zoals op de foto. Bomengroei verhindert inmiddels bij een aantal adressen de toegang.  Veel beter is bij de pijl (en pal daarboven dan geen vlag uitsteken van half april t/m augustus !).

Eenmaal bezette kasten blijven na groei van bomen of struiken, zelfs tot vlak voor de ingang, tot het laatst bezet, al moeten er haast onmogelijke lijkende bochten voor gevlogen worden, maar op lastig aanvliegbare / zichtbare plekken wordt een kast niet vaak gevonden.

In 2008 werd de eerste kastbezetting waargenomen, na het afspelen van lokgeluiden. De bezetting nam, met een onderbreking in 2013-2016 en 2023 zeer geleidelijk toe, ook als percentage van het aantal beschikbare kasten, vooral in 2024. In 2025 waarschijnlijk evenveel maar nog niet definitief.

Er is vooral ook v eel belangstelling van spreeuw (21 in 2024) en veel minder van huismus (6 in 2024). Meer info in de jaarverslagen van Tieneke de Groot:

- Jaarverslag 2011 ,  2016,  2017,  2021, 2022, 2024

2. De Lessepsbuurt. 54 kasten opgehangen in 2012 op initiatief van buurtbewoners jaren NA de buurtrenovatie in 2005-2008door woningbouwcorporatie Mitros, waarbij de kolonie dakloos raakte. Ook hier hangen de kasten zeer verspreid door de buurt met 2-3 kasten verdeeld over 23 woningen. Niet doenlijk om allemaal te controleren maar het uitblijven van gier- en verzamelvluchten boven de buurt maakt bezetting wel erg onwaarschijnlijk. Diverse buurtbewoners denken niet dat ze gebruikt worden door gierzwaluwen, wel hier en daar door een huismus of spreeuw. "Ze zijn gewoon verdwenen na de renovatie", zij iemand.

Krantenbericht 2012 .

Maar..... Op 9 juli 2026 fietste ik zoals elk jaar door de buurt en zag voor het eerst heel verrassend groepjes boven de wijk vliegen. Duidelijk ter plaatse, foeragerend maar nog opmerkelijker: giervluchten langs panden en ook bij een woning met drie nestkasten. Nog wat rond gekeken maar ze wilden nergens naar binnen. Volgende avond weer bezocht en toen scheurden ze weer langs die kasten en zag ik een jong uit het  vlieggat van de onderste kast op Swammerdamstraat 28 kijken! (zie wit vlekje in onderste vlieggat op de foto) Even later spotte ik ook nog een invlieger in een kast op De Lessepsstraat 11. Op nr. 13 is er waarschijnlijk ook eentje bezet maar daar trof ik alleen giervluchten en een enkele bijna aanhaker. Nog een dag later kwam ik een buurtbewoner tegen die ze in de gaten houdt en wist te melden dat er nu voor het derde jaar een aantal kasten bezet zijn. Hij zag ze in- en uitvliegen. Ik heb dus duidelijk wat gemist. Voorlopig kan gesteld worden dat de eerste kasten na 12 jaar bezet zijn geraakt.

3-5. Lutherse kerk. 31 Neststenen aan drie zijden van de kapel van het voormalige Abraham Doleklooster, Hamburgerstraat 9. Van de 31 neststenen zijn er nog 26 open en bereikbaar. D rie lager geplaatste stenen zijn o.a. onbruikbaar geworden door begin vorige eeuw er voor gebouwde huizen. Nu nog 5 op de kopgevel ZW, 14 op de kopgevel NO en 7 onder de dakgoot op ZO.

In juni/juli zie je 's morgens en ' s avonds soms vele tientallen gierzwaluwen boven de kolonie vliegen. In 2023 waren minstens 24 stenen bezet.

Ze werden tijdens de bouw in 1412 ingemetseld en zijn waarschijnlijk sinds die tijd meer of minder door gierzwaluwen bezet geweest maar het is uiteraard onbekend hoeveel onderbrekingen er in de bezetting waren.

De vroegste mij bekende waarnemingen van bezetting dateren uit de 2e wereldoorlog (van binnenuit gezien door Günter Prang, mededeling Marjos Mourmans).

Tot 2020 belandden vogels (jongen, adulten) regelmatig binnen in de kerk (zelfs vier stuks in 1990). De koster en vrijwillige kerkgidsen lieten ze weer vrij. De nesten zijn daarom aan de binnenkant met een steen afgesloten en in 2021 waren er geen problemen meer.

Tekening 1899, na sloop van woningen rondom.

Het is de oudste, nu nog bewoonde gierzwaluwkolonie van kunstnesten van Europa volgens Mauro Ferri, die veel onderzoek deed naar gierzwaluwen in Middeleeuwse kunstnesten. Mauro was op 28 juni 2026 op bezoek om de locatie te bekijken (met de stok in het midden) samen met Louis-Philippe Arnhem en Karin Gielen van de gierzwaluwbescherming in Leuven.  Zie zijn onderzoek en andere kunstnestprojecten in Nederland in de Middeleeuwen.  

In 1996 is door Frans Kipp gerapporteerd over dat onderzoek naar de nesten bij de restauratie in 1984 en maakte o.a. bijgaande tekening.  Een dubbele invliegsteen heb ik niet gevonden. Hij concludeerde dat de nesten niet zijn gemaakt voor het oogsten van jonge vogels voor consumptie (zoals toen veel werd gedaan) maar voor muggenbestrijding, en "liefde voor de vogels"?  In de achterkant van de woningen Visschersteeg 11/13, in de woonkamer naast de schoorsteen,  zijn wel neststenen gevonden die voor consumptie van jonge vogels waren aangebracht. Nr. 7 werd op 15-1-'26 volledig verwoest door een grote gasexplosie. Bij nr. 11/13 was veel schade aan dak en ramen. De neststenen zijn waarschijnlijk wel behouden.

Zie verslag van Frans Kipp in Jaarboek Monumentenzorg 1996 p. 86-91. En hier meer over de  bouw- en verbouwgeschiedenis.

De door Kipp vermelde diameter van de invliegopeningen van 3,5 cm is onjuist (zou te klein zijn voor de gierzwaluw); die is ca. 5 cm.

Met het opmeten van de steendiktes en twee voegen beneden kon ik met een foto de diameter van het vlieggat bepalen.

3. Lutherse kerk, kopgevel noordoost. 14 kasten rond de rode luiken. In 2021 waren alle kasten bezet (in- of uitvliegers gezien). Veel lager zitten links nog drie kastingangen onder het onderste muuranker. Die zijn vanwege het huis ervoor, dat begin vorige eeuw op de plaats van veel lagere huisjes werd gebouwd, niet meer bruikbaar. Op een foto van 1925 zijn 13 neststenen te zien. Tijdens reparatie van metselwerk nadien zijn er twee verplaatst. Zie de gevel met nummering van de huidige 14 neststenen.  En hier een filmpje met bangers en invliegers.

Al eeuwen bezet

Efficiënte controle van de bezetting kan vanaf een bankje van het gebouw schuin tegenover door met een verrekijker alle 14 gaten tegelijk te bekijken. Met wat geluk kun je in een uurtje heel wat kasten bezet verklaren: op 27-6-'20 van 21.25-22.30 totaal 30 in- en uitvliegers (20 in, 10 uit) bij 10 kasten. Op 25-7-'20 van 21 - 22 u. totaal 18 in- en uitvliegers (9 in en 9 uit) bij acht kasten. In '21 en '23 alle 14 bezet gezien en ook in 2026.

Kraaienaanval

Op 28, 29 en 31 juli 2021 werden (elke dag tussen 21.00 en 22.00 u,) in- en uitvliegers gezien bij 10 van de 14 bezette neststenen. Er waren dus zeer waarschijnlijk nog flink wat nesten met jongen maar meestal blijven ouders nog wel een paar dagen nadat de jongen zijn uitgevlogen. Op 27-7- 2025 zag ik er nog 7-8 van de 14 bezet (in- en uitvliegers, jong in vlieggat) tussen 20.40 en 21.50 u, en op 2-8 nog twee bezet tussen 20.50 en 21.30.

Dat er jongen zijn wisten ook vier zwarte kraaien die 29-7 (niet op de 28e en de 31e) op het kruis voor de nestuitgangen op wacht zaten.

Eenmaal dook een kraai een invliegende gierzwaluw achterna tot op de nestingang  maar hij was net te laat en keerde terug op de uitkijk. Twee maal vloog een kraai naar een jong in de nestopening,  pikte erin en vloog fladderend naar beneden op het platte dak van het huis ervoor. Daar zijn ze niet zichtbaar maar het had er alle schijn van dat het twee maal raak was. Ze kwamen terug op het koor, schoonden de bek en fatsoeneerden de veren en gingen, net als ik,  verder met nestingangen in de gaten houden. Zie waarneming.nl-29-7. Filmpje: 'bangers' bij de nestingangen.

Bekijk hier filmpje van een zwarte kraai die in Israël een adult uit de kast probeert te trekken: zwarte kraai pakt gierzwaluw in nestkast.

De middelste steen op de foto was tot 2025  helemaal dicht. Eind juli '25 zag ik dat er een gat in was ontstaan. Gemaakt door halsbandparkiet? Nog te klein voor een gierzwaluw. Kijken of het groter wordt en er een gierzwaluw in gaat! Op 19 juni '26 nog even groot.

4. Lutherse kerk, kopgevel op zuidwest. In 2020 waren minstens 4 van de 5 kasten bezet en in 2021 t/m 2023 alle vijf. In '26 ook weer alle vijf. Zie kastnummering 1-5.  

Begin jaren '60 van de 20e eeuw was de zuidwestgevel compleet bedekt met klimop en de vijf neststenen daar waren toen waarschijnlijk niet bruikbaar. Marjos Mourmans zag begin jaren '90 van binnenuit jonge gierzwaluwen in de nesten.

Klimop op zuidwest, 1961, klik voor vergroting

5. Lutherse kerk, onder dakgoot, zuidoost.

Deze zijn te zien vanaf het binnenterrein, hek dicht om 18 u. Je hebt daar tegelijk ook zicht op de vijf stenen aan de ZW-gevel.

Vervelend is dat sinds 2026 langere takken van de grote boom het uitzicht vanaf het bankje belemmeren.

In 2020 waren vier van de zeven kasten bezet (nrs. 3, 4, 5 en 6, in- en uitvliegers gezien), zie kastnummering 1-7. In 2021 waren 2 t/m 5 bezet; nr. 1 niet omdat er 'troep' in de kastopening zat.  Op een aantal ochtenden en middagen en op 15-7 in de avond van 20.30 - 21.30 in '22 geen in- of uitvliegers bij 1, 6 en 7 gezien, maar wel weer in 2, 3, 4 en 5. Nr. 6 en 7 in '21 misschien gemist maar in 2022 en 2023 werden die ook niet bezet gevonden. Nummer 7 is wat lastiger aanvliegbaar. In '26 minimaal nrs 1, 2 en 3 bezet.

6. Nieuwegracht 78a. (achterkant, zichtbaar bij Keukenstraat 2). Drie Schweglerkasten sinds 2010. Eentje bezet vanaf 2020 t/m 2025. In 2026 giervluchten met 4-6 vogels en kopjes van jongen in vlieggat linker kast gezien. Andere twee waarschijnlijk nog steeds niet bezet.

7. Vredenburgplein, boven Zara-The Mall. Astrid v.d. Broek, medewerker van Utrecht Natuurlijk, meldde op 2 augustus 2021 een eerste teken van bezetting van dit project uit 2016 met 24 neststenen in de bovenrand van het gebouw. Ze zag, n.b. even na een interview met rtv Utrecht over gierzwaluwen daar ter plaatse, een gierzwaluw uitvliegen uit de 6e neststeen. (nummering vanaf noord). Zie de melding op waarneming.nl . Eerder in '21 had ze al eens een langsvliegend groepje gezien.

Op 24 juni '22 zag ik 's middags met de verrekijker in nr. 7, dus heel zeker, een uitvlieger. Een paar minuten eerder meende ik er namelijk eentje bij nr. 6 of 7 invliegend gezien te hebben, maar het kon ook dat ie pal over het dak was verder gevlogen. De stenen zitten hoog en van wat afstand is het lastig te zien met de donkere gebouwachtergrond. Dus met de verrekijker nrs. 6 en 7 in beeld wachten op een uitvlieger. En die kwam dus uit 7. Zie melding op waarneming.nl . Heeft Astrid zich in de steen vergist of is nr. 6 ook bezet ? Verhuizen komt voor maar is zeer zeldzaam, ze kennen hun plek als geen ander.

Op 22-6-'23 bleek dat het 7 geweest moest zijn want toen ging er een invlieger zeer geroutineerd naar binnen. Even daarvoor ook eentje in nr. 21. Betrapt nadat ik daar eerder al een paar keer een paar langsvliegers had gezien. Misschien dat de kolonie in de groeifase komt, maar het zal langzaam gaan want er zijn erg weinig zoekvogels in de buurt.

Op 30-6-2024 zag ik (bij toeval) een invlieger in nr. 8 ! Weer een vergisinvlieger die in 7 moest zijn?

In 2025 t/m 20-7 bij een flink aantal controles geen invliegers gezien. Wel een paar keer 3-4 langsvliegers aan de zuidkant maar niets bij steen 1 - 15. Ik betwijfel sterk of er nog bezettingen zijn. Een paar nesten en nauwelijks of geen begeleidende nestzoekers is erg kwetsbaar.

Maar op 29-5-'26 toch weer een invlieger op nr. 7. Binnen 5 minuten te pakken , nadat ik er 's ochtends langslopend naar de winkel min of meer toevallig drie zag langs vliegen. En op 8 juni nog een keer een zelfde soort ontdekking 's ochtends bij nr. 3.

In de jaren voor '22 heb ik ook gecontroleerd maar niets gevonden. Omdat Astrid in '21 er wel eentje bezet vond kan ik dus ook in eerder jaren iets gemist hebben.

7a. Achter Clarenburg; nieuw/gerenoveerd winkelpand van Broekman met vier neststenen op kopgevel sinds voorjaar 2025.

8-9. Rijnkade 5, boven Primark / De Utrecht, links naast de "theepot" (voorheen V&D en Hudson's Bay). De kolonie is door de renovatie in 2018 verdwenen en de 303 compenserende nestkasten, verdeeld over drie zijden van het pand, werden t/m 2025 niet gebruikt. Bij dit project is zowat alles fout gegaan wat fout kan gaan, zie alle details op 303 kasten bij ex. V&D.

Het aantal van 74 verdwenen broedparen dat door de dienstdoende ecoloog werd vastgesteld was vrijwel zeker veel te hoog. Bureau Tauw, 2009 p. 28 en 34 schatte bij een onderzoek in 2008 naar flora en fauna in het centrumgebied de V&D-kolonie op 20-30 broedparen.  Nestenzoeker Marian Peterse hield het in 2012 op 30 paartjes, zie melding 22 mei 2012. Vier jaar later zag in 20 minuten 14 invliegers, zie melding 5 juli 2016.

De 90 kasten aan de zuidwestzijde zijn op last van de provincie voorjaar 2021 permanent buiten gebruik gesteld omdat uit metingen bleek dat de temperaturen, ondanks een later aangebrachte luifel, in de kasten veel te hoog kunnen oplopen, tot wel 55 graden. Zie provinciale beschikking 27-8-2020.. Vanaf de straat is er, ook met de telescoop, niets van te zien maar de gebouwbeheerder meldt dat dit wel degelijk gebeurd is door de invliegopening met een zwart plaatje af te dekken en zond een foto mee. Er kunnen aan de zijkant alleen nog vlinders en andere kleine insecten in.

Alles over dit V&D-project: - 214 kasten niet benut bij ex. V&D.

10 . Stadhuis - Ganzenmarkt. Twee groepjes van vier en zes nestkasten, sinds 2020. Op het dak van de zes kasten zitten  regelmatig duiven. Dat is ook geen goed teken voor bezetting door gierzwaluwen.

11. Stadhuis - Stadhuisplein. Elf ingangen in de gootombouw aan de stadhuispleinzijde, rechterkant, sinds 2020. Zie info als voorbeeldproject op GroenBouwen. Tijdens broedseizoen '25 onbereikbaar door schildersteigers.

Natuurlijke nesten in 2024 onbereikbaar

Sinds 2020 zag ik elk jaar invliegers naar een of twee 'natuurlijke' nesten aan het Stadhuisplein, bovenaan bij de betonnen 'kunstkozijnen' boven de waterloop.