Gierzwaluwen in Utrecht

 

Oudste kolonie van Europa ?, sinds 1413.

Kapel van het voormalige A. Doleklooster, Hamburgerstraat 9. Zie projectentabel nr. 3

 

Op deze pagina o.a.:

 

- Bezetting van 1.103 nestkasten in 2021

- Kunstnesten in de Middeleeuwen

- Negen jaar nesten zoeken in Utrecht

- 303 kasten V&D-Hudson's Bay-Primark

- 1e nest Leidsche Rijn 2017, 2e in 2021

 

Gierzwaluwnieuws 2022

Overige gierzwaluwpagina's en contact

 

 

Bezetting Utrechtse kunstnestprojecten

 

Laatste update 17-5-2022

Schrijver dezes houdt de bezetting van kunstnestprojecten voor gierzwaluwen in Utrecht in de gaten. Net als elders blijkt ook hier dat er bij veel nestkasten en neststeenprojecten nogal eens wat mis gaat waardoor bezetting lang uitblijft, laag blijft of geheel achterwege blijft. Maar ook op het oog uitstekende projecten blijven vaak lang ongebruikt. De bezetting van 1.103 gecontroleerde kunstnesten bleef in 2021 steken op krap 8%.

 

Bezetting van Utrechtse kunstnesten

In 2022 1.253 stuks beschikbaar. (663 nestkasten, 554 neststenen, 31 dakgootingang en 5 dakpanhuifjes)

 

 
  Beschikbare en gecontroleerde kasten / projecten Bezetting kasten/ projecten
 

 Bekende kunstnesten *

Gecontro-

leerd

Aantal

projecten

Gecontroleerd

Bezette

projecten

%

bezette

projecten

 Bezette

kasten

%

bezette

kasten

2018

 603 565 31 28 5 18 42 7

2019

 780 744 46 43 5 12 40 5

2020

 1.050 1.009 68 57 8 14 64 6

2021

1.156 1.103 81 70 12 17 85 8

 2022

1.253   85          

 

* Beschikbaar voor het jaar vanaf mei

 

- Elk project is minimaal een uur op een avond tussen half juni en 15 juli in de gaten gehouden.

 

- Uit aantallen bezette kasten en bezettingspercentages mogen geen conclusies worden getrokken over jaar-op-jaar 'voor- of achteruitgang'. Er komen nieuwe projecten bij die meestal niet direct, maar pas na jaren (of helemaal niet) bezet raken.

 

Van de 47 projecten jonger dan 6 jaar zijn er nog maar drie bezet.

 

 

 

 

 

 

Er is in 2021 slechts een van de 36 in 2020 onbezette projecten bezet geraakt.

 

 

 

- Het hogere bezettingspercentage van 2020 wordt vooral veroorzaakt doordat een aantal kasten in 2019 nog niet werd gecontroleerd, maar toen zeer waarschijnlijk in gelijke mate bezet waren. 

- Het hogere aantal bezette kasten in 2021 (+17) komt vooral door langer zoeken en meer bezet vinden bij de Lutherse kerk en Hartingstraat/A. v. Schendelstraat), met totaal +12 bezette kasten t.o.v. 2020.

 

Met meer kennis van zaken bij betrokken partijen is wellicht nog wat winst te behalen want voor succesvolle compensatie van broedplaatsverlies is gedetailleerd maatwerk vereist, maar dat blijkt in de praktijk lastig realiseerbaar. Maar er moet ook naar een andere of aanvullende aanpak voor vervanging van verdwijnende nestgelegenheid door sloop en verbouw worden omgezien. Met name verplichte inbouw bij alle nieuw- en verbouw op geschikte locaties is veel eenvoudiger en zou veel meer kunnen helpen. Meer daarover in dit artikel.

 

- Als we het grote (lege) project met 303 kasten boven Primark (voormalig V&D/Hudson's Bay, nr. 7/8/9 in de tabel) niet meerekenen komen de percentages bezette kasten voor '18 t/m '21 op respectievelijk 11, 9, 11 en 10 %.

 

- "Bezet" is niet hetzelfde als een succesvol broedgeval en betekent soms niet meer dan dat er minimaal eenmaal een invlieger de kast in ging en binnen bleef (of een uitvlieger). Wat er precies in een nestkast gebeurt is alleen 'hard' vast te stellen met een interne camera. Het kan bij invliegers b.v. ook om slapers gaan (1 of 2 vogels) die het jaar erop terugkomen om te broeden. Of het zijn verkenners die uiteindelijk toch elders broeden.

 

Succesfactoren (in bewerking)

De gemiddelde scoringskans voor bezettingskans (maximaal 12 punten) is berekend volgens vijf projectkenmerken ('succesfactoren') die zeer waarschijnlijk belangrijk zijn voor de kans op bezetting.

- Lokgeluid, 0-3

   (0 = nee, 1 = soms/zacht, 2 = vaak/zacht of soms/hard, 3 = continue, hard)

- Afstand tot bestaande broedplaatsen, 0-3.

   (0 = >1.000, 1 = 500-1.000, 2 = 50-500, 3 = 0-50)

- Aanwezigheid / nabijheid van daklozen, 0-3.

   (0 = nee, 1= ja, maar broedplaats verder dan 500 m., 2 = op 50 - 500 m. 3 = binnen 50 m.)

   Is veelal niet bekend, dus schatting. In wijken met veel broedplaatsen is standaard 1 ingevuld als er verder niets over bekend is.

- Bereikbaarheid/geschiktheid van de invliegopening, hoogte, 0-2.

   (0 = slecht, 1 = matig, 2 = goed) volgens hoogte, obstakels, afmetingen

- OriŽntatie, 0-1.

   (0 = Zuid en zuidwest, 1 = overig en onder dakgoot of dakoverstek)

 

Het onderlinge gewicht van de vijf criteria is nog punt van overweging.

 

De oriŽntatie en de in- en uitvliegruimte is wel op orde bij de meeste projecten.

 

De gemiddelde score van alle bezette projecten is 8,0 .

 

De gemiddelde score van niet bezette projecten is 4,4 .

 

 

Lokgeluid

De gemiddelde score van alle projecten voor succesfactor lokgeluid is 0,3 van maximaal 3. Bij slechts 16 van de 81 projecten is lokgeluid toegepast. Zij scoorden gemiddeld 1,7 . Het afspelen was/is vaak niet optimaal. Veel gemaakte fouten zijn te zacht geluid, speakerlocatie te ver van de nestkast, afspelen op onjuiste tijdstippen of niet lang genoeg.  Bij 3 van de 16 projecten met lokgeluid, Voordorp, nr. 1 en Nicolaasweg, nr. 55/56, vond er bezetting plaats.

 

Op de kunstnestenpagina staat meer over de factoren die een rol spelen bij de kans op bezetting van nestkasten.

 

Kunstnestbezetting 2018-2021

 

- = zeer waarschijnlijk geen broedgeval of kastbezetting

niets ingevuld = onbekend (niet of onvoldoende bezocht)

P of O:

P = particulier, kasten aan huis, niet wettelijk verplicht, "liefhebbers".

O = Veelal wat grotere projecten van organisaties / bedrijven / instellingen. Vaak wettelijk voorgeschreven voorzieningen van gemeente, woningbouwcorporatie, bouwbedrijf in kader van Wnb, keurmerk (Breeuw, Beng), gedragscode ( NOM), SMP dan wel vrijwillig volgens 'groen' beleid of 'natuurinclusief bouwen'.

 

Meer projectinfo via weblinks in de tabel (website, bron, foto) en onder de tabel.

De locaties staan op kunstnesten gierzwaluw Utrecht in Google Maps.

Aantallen 2022 voorlopig.

 

Nr.

Buurt / adres

P

of

O

Lok-

geluid

Kasttype

K = kast

S = neststeen

Bezet-tings-kans

0-12

Start

 Beschik-

bare

kasten

'22

Bezette kasten

'18

'19

'20

'21

'22

1

Voordorp

P Ja

K - Voordorp, 1-5 p. woning

7

2006/13

2010/63

74

12

10

12 17

2

De Lessepsbuurt

P  

K - Zeist, 1-4 per woning

4

2012/57

43

-

-

- -  

 

Binnenstad  

3

Hamburgerstr. - Luth. kerk

P  

S - NO-onzichtb.

9

1412

14

9

9

11 14 1
 4

 Hamburgerstr.- ZW

P    S - ZW - onzichtb. 8 1412 5 3 3 4 5  
 5

 Hamburgerstr. - Luth. kerk

P    S - ZO- onzichtb. 9 1412 7 3 3 4 4  

6

Vredenburgplein, The Mall

O  

S - zichtbaar

5

2016

24

-

-

- 1  

7

Rijnkade 5, Primark

O ja

K - inbouw - NO

8

2018

123

-

-

- -  
 8  idem O ja  K - inbouw - ZW 7 2018 90 - - - -  
 9  idem O ja  K - inbouw - ZO 8 2019 90 - - - -  
 10   Stadhuis, Ganzenmarkt O    K - Voordorp 5 2020 10 nvt nvt - -  
 11  Stadhuis, Stadhuisplein O    Sleuven in dakgootombouw 5 2020 11 nvt nvt - -  

12

Hartingstraat

O  

S-Schwegler

9 1992

18

15

15

16 18 1
13

A. v. Schendelstr.

O  

S-Schwegler-ZW

8 1992 20   14 20 5
14  Catharijnesingel O  S - onzichtbaar 2 2021 4 nvt nvt nvt -
15  Smakkelaarsveld O    S - onzichtbaar 2 2021 5 nvt nvt nvt -  
16  Smakkelaarshoek O    S -  onzichtb.-ZW 1 2021 1 nvt nvt nvt -  
17  Paardenveldbrug O    S - Schwegler 1 2015 10 - - - -  
18  Marga Klompebrug O    S - Schwegler 1 2014 14 - - - -  
19  Boothstraat 6 P    Huifjes 6 1998 5 - - - -  
20  Jacobijnenstraat 11 P ja  K - Schwegler 6 2019 2 nvt - - -  

 

 Lombok
 21  L. Reaalstr. 22 P    K 7 < 2016 8     1  

22

Palembangstr. 14

P  

K - uniek

6

2018

7

-

-

- -  

23

 Vleutenseweg 420 O

K - Voordorp

7

2018

8

-

-

- -
 24  H.J. Schimmelplein 34 P  K - Zeist 7 2015 2 - - 1 2
 25  v. Lennepdwarsstr. 1 P ja  K - Roosendaal 7 2020 1 nvt nvt nvt -
 26  Lange Hagelstr. 64 O ?  K - Voordorp 2 2020? 4
Nr. Buurt / adres

P

of

O

Lok-

geluid

Kasttype

Bezet-

tings-

kans

Start

 Beschik-

bare

kasten

2021

Bezette kasten
'18 '19 '20 '21
   Lauwerecht, Pijlsweerd
 27  Talmalaan -flat O    S - Schwegler 4 1992 36 - - - -  

28

v.d. Steenstraat 7

P  

K - Zeist

3

2019

2

nvt

-

- -  

29

Verheulstraat 1

P  

K - Zeist

4

2019

2

nvt

-

- -  

30

Lauwerecht 68a

P  

K - Zeist

3

2019

2

nvt

-

- -  
 31  Verenigingstraat 84 P    S - onzichtbaar 5 2018 5 - - - -  

32

Verenigingdwarsstr. 11

P  

K - Zeist

7

2019

2

nvt

-

- -  
33

Goeman Borgesiusstr.

P  

K - Zeist

5 2020 10 nvt nvt - -  
34

Idenburgstraat

P ja

K - Voordorp

6 2020 70 nvt nvt - -  

35

Balkstraat 4

P ja

K - Zeist

5

2019

3

nvt

-

- -  
 36  Stroomstraat 32 P ja  K - kleipot 9 2020 5 nvt nvt nvt -  
 37  Bethlehemweg 59 P    K - Zeist 4 2021 3 nvt nvt nvt -  

Voormalig veemarktterrein

38

Lippizanerstr. 49

O  

S - onzichtbaar

3

2015

5

-

-

- -  
 39  Flevolanderstr. 20 O    S - onzichtbaar 3 2016 5 - - - -  
 40  Schoonebekerstr. 37 O    S - onzichtbaar 3 2016 5 - - - -  

41

Schoonebekerstr. 21

O  

S - onzichtbaar

3

2015

4

-

-

- -  
 42  Haflingerstraat 54 O    S - zichtbaar 3 2017 20 - - - -  
 43  Blaarkopstraat 3-11 O    S - zichtbaar 3 2017 10 - - - -  

44

Rijelandstr. 13-21

O  

S -Vivara

3

2018

10

nvt

-

- -  
 45  Rijelandstraat      S - NOM- zichtb. 3 2019 20 nvt - - -  

46

Bentheimerstr. 30

O  

S-NOM-video-zichtb.

3

2019

11

nvt

-

- -  
   Ondiep  
 47  Larixstraat 57 O    K-Voordorp 6 2020 3 nvt nvt      
 48  Rietstraat 60 O    K-Voordorp 6 2020 4 nvt nvt      
 49  Rietstraat 47 O    K-Voordorp 6 2020 3 nvt nvt      
 50  Vlierboomstraat 74 O    K-Voordorp 6 2020 4 nvt nvt      
 51  A. Geesinkstr. 1 O  K-Voordorp 5 2020 5 nvt nvt
 52  A. Geesinkstraat 3 O  K-Voordorp 6 2020 4 nvt nvt
 53  Zoudenbalchstr. 71 O    S - Zuid 6 2020 1 nvt nvt      
 54  Vinkertlaan 10 O    S- zichtbaar 7 2020 1 nvt nvt      
Nr. Buurt / adres

P

of

O

Lok-

geluid

Kasttype

Bezet-

tings-

kans

Start

Beschik-

bare

kasten

2021

Bezette kasten
'18 '19 '20 '21
   Elders

55

 Noordzeestr. 20 O    S - onzichtbaar 8 2020 10 nvt nvt 2 1  
 56  Nicolaasweg 66 v. P ja  K - Roosendaal 9 2019 4 nvt - 1 1  
 57  Nicolaasweg 66-a. P ja  K - Schwegler 9 2019 3 nvt - 1 1  
 58  Homeruslaan 75 P    K - Zeist 6 2020 2 nvt nvt - -  
 59  Helling 3, Hotel Moxy O    K - NO 4 2021 12 nvt nvt nvt -  
 60  Floris Heermalestr. 4-36 P ja  K-woodstone 9 2020 13 nvt nvt - -  
 61  Wevelaan 4 P    K - Voordorp 2 2010 3 - - - -  
 62  Kievitdwarsstr. 26 P ja  K - Voordorp 8 2017 2 - - - -  
 63  Dekhuyzenstraat 9 P ja  K - Voordorp 8 2021 4 nvt nvt nvt -  
 64  De Blieckstraat 10 P ja  K - Voordorp 8 2021 4 nvt nvt nvt -  
 65  v. Heukelomln 117 O    K - Voordorp 5 2019 4 nvt      
 66  Burg. Norbruisln 254 O    K - Voordorp 5 2019 4 nvt      
   Overvecht  
 67  Gambiadreef- 16 O

 S-NOM- onzichtb.

4 2021

16

nvt nvt nvt -
 68  Gambiadreef - 6 O    S-NOM- onzichtb. 4 2021 6 nvt nvt nvt -  
 69  Kwangodreef O    S-NOM-onzichtb. 4 2021 16 nvt nvt nvt -  
 70  Agavedreef 20 / 86 O    K - Schwegler 4 2014 6 - - - -  
 71  Fazendadreef 18 / 86 O    K - Schwegler 2 2014 12 - - - -  
 72  Lamadreef 18 /64 O    K - Schwegler 4 2014 6 - - - -  
   Leidsche Rijn, Vleuten
 73

 L. Armstrongln. LR

O  

 S - zichtbaar

2

2019

15 nvt - - -  

 74

 L. Armstrongln. LR O    S - zichtbaar 2

 2020

15 nvt nvt - -  
 75   Karamelweg 5, LR O    S - zichtbaar 3

 2019

6 nvt - - -  
 76  Kalmoesweg 12, LR O    S - zichtbaar 3

 2019

6 nvt - - -  
 77  Haarzichtsingel 15, Vleuten O    S - OBS School 3

 2020

10 nvt nvt - -  
 78  Aureliahof P ja  Dakgootkast 2

 2003

20 - - - -  
 79

 WF Hermansstr. "Romulus" , LR

O    S-NOM-zichtb. 3

2020

52 nvt nvt - -  
 80

 WF Hermansstr. "Remus" , LR

O    S-NOM-zichtb. 3

2020

24 nvt nvt - -  
 81  Vaduzdijk - LR O    S in muur stadspark-zichtbaar 2

2021

10 nvt nvt nvt -  
 82  Zilveren Florijnln. 95, LR O    S - zichtbaar 3

2021

21 nvt nvt nvt    
 83  Guldenplantsoen 3-31- LR O    S - zichtbaar 3

2022

16 nvt nvt nvt nvt  
 84  Postulaatguldenhof-1-LR O    S -  zichtbaar 3

2022

44 nvt nvt nvt nvt  

 85

 Postlaatguldenhof-2-LR O    S -  zichtbaar 3

2022

33 nvt nvt nvt nvt  

 

 

   

   Gemidd.:  

5,0

Totaal  

1.253

42

40

64 85  

 

In aanbouw

 

 Croeselaan, Wonderwoods

 O

 

 

 

 2023

50

nvt

nvt

nvt

nvt

 

Helpen ?

Weet je meer projecten, wil je helpen met de monitoring? Zoek projecten in de tabel of op deze kaart met projectlocaties in Google Maps.

Laat even weten aan jaaplangenbach@ziggo.nl , Willemstraat 38, 3511 RK, 06 - 3849 7474. Tips voor nestkastbezetting controleren.

 

Opmerkingen bij de projecten

 

1, 2 en 59: bij (sterk) verspreide plaatsing door een wijk/buurt met een of twee kasten per woning duurt bezetting vaak erg lang of blijft uit, zelfs als er bestaande nesten verdwenen zoals in De Lessepsbuurt. De kasten worden niet of moeilijk gevonden. Ook in Haarlem b.v., 10% na 10 jaar, zie Garenkokerskwartier, in Fitis 38 -4. Lokgeluiden bij elk huis met een paar kasten is niet te doen, monitoring is tijdrovend. Concentratie van een groter aantal kasten bij elkaar op b.v. een enkele grote blinde gevel is beter, maar ook weer niet teveel en niet te dicht op elkaar, zie opmerkingen bij nr. 33.

 

1. Voordorp. Het project wordt sinds de start in 2006 met 12 kasten gemonitord. In 2010 was het aantal toegenomen tot 61 en in 2020 uitgebreid tot 71. De kasten zijn verdeeld over 46 adressen met 1 - 5 kasten per huis.

In 2008 werd de eerste kastbezetting waargenomen, na het afspelen van lokgeluiden. In 2020 waren 12 kasten met paartjes bezet (broeders en slapers) en 7 kasten hadden (vrijwel) zeker broedsucces (bij 4 kasten jongen in de opening gezien of gehoord en 3 kasten op basis van invlieggedrag). In 2021 waren er 17 kasten bezet (minimaal invliegers gezien; in vijf kasten werden jongen in de opening gezien). Het valt inmiddels op dat de bezette kasten zich concentreren bij een viertal adressen. Nabij deze vier subgebiedjes zijn ook een (toenemend) aantal kasten door spreeuwen benut.

 

De locatie van veel kasten is niet altijd goed (wordt veelal bepaald door bewonerwensen die de kasten van de gemeente krijgen). Veel hangen op moeilijk aan- en langsvliegbare plekken, of zelfs in binnenhoeken zoals op de foto.  Veel beter is bij de pijl (en pal daarboven geen vlag uitsteken van april t/m augustus !). Een aantal niet bezette kasten is inmiddels niet geschikt meer omdat invliegen door bomengroei onmogelijk werd. (Bezette kasten blijven na groei van bomen of struiken, zelfs tot vlak voor de ingang, tot het laatst bezet, al moeten er haast onmogelijke lijkende bochten voor gevlogen worden ).

 

 

Tabel uit jaarverslag 2021

 

- Verslag 2008 in buurtkrant

- Jaarverslag 2017

- Jaarverslag 2021

 

2. De Lessepsbuurt. Opgehangen NA de buurtrenovatie door woningcorporatie Mitros waarbij de gierzwaluwkolonie dakloos raakte. 43 kasten hangen zeer verspreid door de buurt met 1 - 4 per woning. Niet doenlijk om allemaal te controleren maar het uitblijven van gier- en verzamelvluchten boven de buurt wijst ook op leegstand. Diverse bewoners meldden geen bezetting, hooguit hier en daar een spreeuw of huismus.

 

3-5. Lutherse kerk met totaal 26 neststenen aan drie zijden van de kapel van het voormalige Abraham Doleklooster in de Hamburgerstraat. Ingemetseld bij de bouw in 1412 (of bij verbouw in 1479 ?). In 2021 waren minstens 23 neststenen bezet.

 

3. Noordoostzijde, 14 kasten rond de rode luiken. In 2021 waren alle kasten bezet (in- of uitvliegers gezien). Veel lager zitten links van het koor nog drie kastingangen, onder het onderste muuranker onder de horizontaal lopende richel. Die zijn vanwege het huis ervoor, met het platte dak, dat begin vorige eeuw op de plaats van veel lagere huisjes werd gebouwd, niet meer bruikbaar. In 1412 stonden er helemaal geen gebouwen voor. Op een foto van 1925 zijn 13 neststenen te zien. Tijdens reparatie van metselwerk nadien zijn er twee verplaatst.

 

 

Tekening 1899

 

Met wat geluk kun je in een uurtje heel wat kasten bezet verklaren: op 27-6-'20 van 21.25-22.30 totaal 30 in- en uitvliegers (20 in, 10 uit) bij 10 kasten. Op 25-7-'20 van 21 - 22 u. totaal 18 in- en uitvliegers (9 in en 9 uit) bij acht kasten.

 

Kraaienaanval

Op 28 en 29 juli 2021 werden tijdens 2 uur waarnemen (elke dag van 21.00 - 22.00) in- en uitvliegers gezien bij 9 van de 14 bezette neststenen (nrs. 1, 3, 6, 8, 9, 10, 12, 13 en 14).  Op 31-7 tussen 21.40 en 22.00 invliegers in nrs. 4, 6, 10, 12, 13 en 14. Totaal dus 10 van de 14 nog bezet. Er waren dus zeer waarschijnlijk nog flink wat nesten met jongen maar meestal blijven ouders nog wel een paar dagen nadat de jongen zijn uitgevlogen.

Dat er jongen zijn wisten ook vier zwarte kraaien die 29-7 (niet op de 28e en de 31e) op wacht zaten voor de nestuitgangen, op het kruis en de nok van het koor voor de gevel met nestingangen, zie pijlen op foto. Was dat de oorzaak dat de invliegers deze avond veel later kwamen (allemaal na 22.40) dan gisteren (invliegers vanaf 21.10), en deels nadat de kraaien weg waren om 22.50 ?

Eenmaal dook een kraai een invliegende gierzwaluw achterna tot op de nestingang van nr. 12 maar hij was net te laat en keerde terug op de uitkijk. Twee maal vloog een kraai naar een jong in de nestopening (steen nr. 3 en 6),  pikte erin en vloog fladderend naar beneden op het platte dak van het huis ervoor. Daar zijn ze niet zichtbaar maar het had er alle schijn van dat het twee maal raak was. Ze kwamen terug op het koor, schoonden de bek en fatsoeneerden de veren en gingen, net als ik,  verder met nestingangen in de gaten houden. Zie waarneming.nl-29-7 en  Foto met kastnummering 1-14.

 

Filmpje: 'bangers' bij de nestingangen.

 

4: In 2020 waren 4 van de 5 kasten op zuidwest bezet en in 2021 alle vijf. Zie kastnummering 1-5.

 

5: In 2020 waren vier van de zeven (nrs. 3, 4, 5 en 6) onder de dakgoot op zuidoost bezet (in- en uitvliegers gezien), zie kastnummering 1-7. In 2021 waren 2 t/m 5 bezet; nr. 1 niet omdat er ' troep' in de kastopening zit. Nr. 6 en 7 misschien gemist, misschien ook door de buren gemist die er geen activiteit zagen.

 

Meer over deze Lutherse kerk en andere middeleeuwse kunstnesten.

 

6. Vredenburgplein, boven Zara-The Mall. Astrid v.d. Broek, medewerker van Utrecht Natuurlijk meldde op 2 augustus 2021 een eerste teken van bezetting van dit project na de bouw in 2016. Ze zag, n.b. even na een interview met rtv Utrecht over gierzwaluwen daar ter plaatse, een gierzwaluw uitvliegen uit de 6e neststeen vanaf noord (rechts). Eerder dit seizoen had ze al eens  een langsvliegend groepje gezien. Dus we hebben zeker dit seizoen wat gemist bij de controle. Zie de melding op waarneming.nl .

 

7-9. Rijnkade 5, boven Primark, bij de "theepot" (voorheen V&D en Hudson's Bay). De kolonie is na de renovatie in 2018 verdwenen en de 303 nestkasten, verdeeld over drie zijden van het pand, worden t/m 2021 niet gebruikt. Bij dit compensatieproject is zowat alles fout gedaan/gegaan wat fout kon gaan, zie projectbespreking bij ex V&D .

 

10. Stadhuis. Twee groepjes van vier, respectievelijk zes nestkasten, zichtbaar vanaf de Ganzenmarkt.

 

11. Stadhuis. Elf ingangen in de gootombouw aan de stadhuispleinzijde, rechterkant. Wel 'natuurlijke' nesten hiertegenover, langs de 'ramen' boven de waterloop.

 

12/13. Harting-/van Scheldelstraat. Mitigatieproject wegens sloop van ziekenhuis AZU met gierzwaluwnesten. Totaal 40 neststenen (2 inmiddels onbruikbaar) langs bovenrand van de flats. Mogelijk al kort na nieuwbouw in 1992 bezet, zeker vanaf 2007. De buurt kent nog steeds vrij veel 'natuurlijke' nesten.  Op 23-7-'19 grote verzamelvluchten van 100+ vogels boven de wijk. In 2021 zijn alle 38 geschikte neststenen bezet gezien (in- en uitvliegers gezien, jongen in opening).

In 2022 werd hier op 7 mei de eerste invlieger van het jaar gezien.

 

12. Hartingstraat: In 2015 zijn in- en uitvliegers gezien bij alle 20 neststenen. In juli 2019 15 ingevlogen neststenen gezien. In '20 invliegers gezien bij 16 neststenen (nrs. 1, 3, 4, 5, 8 en 10 t/m 20). Op 16/18-7-'20 jongen uit de opening kijkend van nrs. 15 en 20. (Nummering vanaf noord)

2021: Invliegers bij alle 18 neststenen (2 en 7 niet, deze zijn niet bruikbaar voor gierzwaluw door weggeraakte schijf met opening).

 

13.  A. v. Schendelstraat: neststenen op zuidwesten. Er wordt mogelijk al meer dan 20 jaar met succes gebroed. Wordt mogelijk veel te heet tijdens hittegolven. In 2020 werd tijdens de hittegolf 4-8 augustus een halfvolwassen jong op een balkon gevonden, waarschijnlijk wegens hitte uit de kast gevlucht.

In 2016 werden twee bezette kasten gemeld op waarneming.nl. In '18-'19 niet gecontroleerd.

2020: invliegers in 14 kasten, nrs. 1, 2, 4, 5 t/m 11, 13 t/m 16 en 18. Van 16 t/m 28-7-'20 jongen uit opening kijkend gezien in nrs. 1, 4, 5, 10 en 16.

2021: In- uitvliegers in alle 20 kasten. Twee kasten met jongen in opening gezien. Op 1 augustus nog invliegers in kasten 3, 5, 6, 9 en 10, allen na 21.45.

 

14-16. Smakkelaarsveld/hoek en Catharijnesingel

Nieuwbouw 2020 rond bestaande flats. Kasten boven Mediamarkt. Scherpe randen van invliegopeningen in hardsteen muurbekleding beschadigen vleugels. Glad oppervlak maakt aanhaken onmogelijk. De invliegopeningen lijken te klein met hoogte van 2,6-2,7 cm. (berekend met foto en 51,5 cm brede gevelplaat), moet minimaal 2,8 zijn. We mogen hopen dat deze kasten niet bezet raken, maar de kans daarop is erg klein (geen broedplaatsen in de buurt, onbekend type nestingang).

 

17/18. Onder twee bruggen over de Catharijnesingel. Het zijn gierzwaluw neststenen maar het zou wel erg apart zijn als die hier iets mee konden. Misschien iets voor huismussen? De bouwer weet niet wat de reden of bedoeling was. Bij nr. 17 ontbreekt inmiddels een afneembare schijf met kastopening, dus 10 van de 11 bruikbaar.

 

19. Boothstraat 6, 5 dakpanhuifjes

 

20. Jacobijnenstraat. Twee Schweglerkasten van het gemeenteaanbod. Lokgeluid sinds start, maar niet zo vaak wegens mogelijk burengerucht.

 

21. Laurens Reaalstraat. In '21 voor het eerst een bezetting gemeld op Waarneming.nl. Mogelijk in eerder jaren ook al bezet.

 

22. Palembangstraat 14. Op 25-7-'19 's avonds geen enkele activiteit in de wijk. Wel op 13-7-'20 (15 stuks hoge verzamelvlucht) maar niet bij de zeven nestkasten. Minstens drie kasten, gezien uitpuilend materiaal, bezet door huismus. Er zijn in 2020 ook drie huismuskasten opgehangen. In '21 zelfde beeld met nestmateriaal in veel kasten maar op 20-6 ook twee gierzwaluwen die 1x gierend langs vlogen.  Geen gierzwaluwen in de kasten t/m 2021.

 

Op 29-6-'21 bleken de giervluchten gericht te zijn op een nest rechtsboven in een rot stuk betimmering, waar een gierzwaluw invloog, zie https://waarneming.nl/observation/218579368/ . In oktober is n.a.v. renovatiewerkzaamheden het nest gemeld bij woningcorporatie Bo-ex en gevraagd naar te nemen maatregelen. Bij het ecologisch onderzoek zijn geen gierzwaluwnesten in de wijk aangetroffen. Wel was een ontheffing Wnb nodig voor huismus en vleermuis. Na overleg met de adviserend ecoloog is door Bo-ex beloofd om het nest te handhaven.  Gesteld werd verder dat "compenserende maatregelen voor gierzwaluwnesten over het algemeen weinig succesvol zijn".

Eind april 2022 bleek dat na de renovatie de nestingang open is gehouden.

 

Ben wel bang dat de opening te groot is. Het lijkt of een kauw er ook wel in kan. En dat vindt een gierzwaluw niet prettig. Ik ga controleren of ie weer bezet raakt.

 

 

 

 

 

 

 

 

23. Vleutenseweg 420. Mitigatieproject gezien dakrenovatie in uitvoering juni 2019. Geen bezetting t/m 2021 maar van 2019 t/m 2021 wel twee tot drie nesten bij regenpijpdoorvoeren in dakgootbekisting, dichtbij de nestkasten.

 

24. H.J. Schimmelplein: eerste kast in 2020 bezet geraakt, in 2021 een 2e kast erbij en op 2 augustus invlieger in 2e kast (zie melding waarneming.nl) en jongengeluid gehoord in 1e of 2e kast.

 

26. Lange Hagelstraat, hoek Westplein. Jaar ingebruikname nog onbekend, in mei ' 22 ontdekt. ! kast bezet door huismus op 9-5-'22.

 

27. Talmalaan. Een van de 36 neststenen mist het front met de opening. Daardoor ontstond een grote opening. Eronder zaten in 2021 poepstrepen, mogelijk van een spreeuwennest. Misschien lokken die de eerste gierzwaluw ?

 

28/29. v.d. Steenstraat en Verheulstraaat. Geen broedplaatsen in de buurt. Weinig kans op bezetting zonder lokgeluid. In '20 en '21 geen activiteit bij de kasten gezien door de bewoners.

 

30. Lauwerecht 68 a, onmogelijke locatie in binnenhoek en vlak achter hoge bomen.

 

34. Idenburgstraat, hoek Oudlaan. Lokgeluidspeaker 2021 in kozijn bij de staart eind van de middag, niet ' s avonds.

Erg veel (70!) kasten vlak bij elkaar is geen goed idee. Uit onderzoek blijkt dat de kans op bezetting recht evenredig afneemt met het aantal kasten, zie bezettingsfactoren bij 23 renovatieprojecten, Duitsland . Het is ook beter om een grotere afstand (0,5 - 1 meter) tussen de kasten te hanteren.

 

Er is o.a. gevaar voor burenruzie door foutief invliegen omdat de kasten lastig van elkaar te onderscheiden zijn. Verschillende vormen van de invliegopening (rond, vierkant, ovaal, links/rechts geplaatst) of "huisnummers" kan de herkenbaarheid vergroten. Onderverdelen in flink van elkaar gescheiden kleinere groepjes van 4-6 kasten helpt ook. Dertig kasten op een dergelijke gevel is meer dan genoeg.

 

In de hoofdstad Bakoe van Azerbeidzjan is iets dergelijks met 400 kasten op een kopgevel gerealiseerd (drie composities in de vorm van een gierzwaluw) na verdwijning van honderden nesten in een gerenoveerde toren uit de 8e eeuw. De bezetting wordt gecontroleerd vanaf een hoogwerker met een mini camera aan een snoertje,

zie het filmpje op Youtube.  En uit dit filmpje blijkt ook dat er al flink wat bezet zijn. De verklaring van de bezetting is natuurlijk dat er honderden daklozen in de buurt zijn.

 

35. Balkstraat. Lokgeluid vanaf eind juni '20 en in '21 alleen in mei.

 

36. Stroomstraat. Lokgeluid vanaf 22 juni 2021 en reactie gezien van overvliegende gierzwaluwen.

 

37. Bethlehemweg 59. Hangen te laag en er dreigt conflict met de druif. Er wordt geprobeerd een betere plek te vinden voor seizoen 2022.

 

38-46. Voormalig Veemarktterrein, nieuwbouw.

 

De mogelijke inbouw van neststenen is door stadsvogeladviseur Marian Peterse in de loop van 2016-2018 bij de diverse ontwikkelaars van de wijk aangekaart. Een aantal heeft ze op vrijwillige basis gerealiseerd. Het NOM-project van Mitros met 31 kasten is gerealiseerd volgens de gedragscode voor Nul Op de Meter (3 kasten per woning). Op het kaartje zijn de totaal 90 neststenen, verdeeld over 9 groepen aangegeven.

Drie avonden bezocht in juni/juli 2019. Geen gierzwaluw in of boven de wijk of bij de kasten gezien. Zelfde beeld in 2020 en 2021. Ook geen andere tekenen van nestbezetting zoals poepjes op de muur, op straat of nestmateriaal in openingen.  Ook regelmatig op bezetting gecontroleerd door Marian, die vanaf de start ook geen bezetting heeft kunnen constateren.

 

47-54. Ondiep. Renovatie, sloop en nieuwbouwprojecten van Mitros. Tijdelijke voorziening van 9 kasten op Geesinkstraat 3/5 op kopgevel van te slopen bouwblok, in afwachting van definitieve plaatsing van 45 inbouwkasten in de nieuwbouw. In de te slopen blokken zijn geen gierzwaluwbroedplaatsen aangetroffen. In de nieuwbouw is lokgeluid in de ontheffing Wnb voorgeschreven totdat "tenminste twee gierzwaluwparen bij de nieuwe inbouwkasten aanwezig zijn". Twee verwijderde gierzwaluwnesten door renovatie op E. Zoudenbalchstr. 71 en Vinkertlaan 10 zijn gecompenseerd met twee inbouw neststenen in de kopgevel. Er komen ook voorzieningen voor huismussen en vleermuizen.

- Bouwenvelop Omloop en Laan van Chartoise, gem. Utrecht,

- ontheffing Wnb jan. 2019

- gewijzigde ontheffing Wnb maart 2019.

 

55. Noordzeestraat. Invliegers in kasten 5 en 10 op 28-6-'20 rond 22.15. (nummering van links naar rechts). Bij neststeen 5 zit een natuurlijk nest achter een kantpan. Apart: op 16-6-'21 tussen 22.00 en 22.40 en op 26-6 tussen 21.30 en 22.00 u. alleen invliegers in neststeen 10. Maar dat past wel bij de omvang van de giervluchten langs het pand met maximaal vijf vogels, maar meestal twee of drie.

 

56/57. Nicolaasweg 66.

 

Drie kasten aan oostzijde (achterkant, zie foto) met lokgeluid maar geen bezetting in '19. In de hoek zes huismuskasten. Vier toegevoegd in '20 aan westzijde (straatkant). In '20 een kast bezet aan de westkant en aan de oostkant, maar nog geen broedgevallen. In '21 in ieder geval broedgeval aan oostzijde en invlieger aan westzijde.

 

 

 

 

 

 

 

 

59. Hotel Moxy. Inbouwkasten zonder kijker niet zichtbaar in bovenrand van rechthoekige 'verzonken' vlakken.

 

60. Floris Heermalestraat. Lokgeluiden bij kast nr. 4 op huisnr. 12. Eerste belangstelling geconstateerd (twee aanhakers). Kasttype NK GZ 10 van Vivara Pro, 1 per woning, nogal ver uit elkaar.

 

65/66. van Heukelomlaan en Burg. Norbruislaan: merkwaardige tijdelijke voorziening door woningcorporatie Mitros. De flats waar ze op hangen worden gesloopt.

 

67-69. Overvecht, Gambia- en Kwangodreef: flatrenovatie. Bij de nul-meting in 2018 (verplicht in kader van gedragscode natuurinclusief renoveren voor NOM-keur) werden in de buurt geen broedplaatsen van gierzwaluw ontdekt. Zie rapport Aveco de Bondt, p. 40 e.v. In mei 2020 wijzen poepstrepen bij enige stenen aan de Gambiadreef waarschijnlijk op spreeuwennesten.

 

70-72: Overvecht: combikasten van 3 stuks aan uiteinden van drie huizenblokken. Drie kasten zijn niet bruikbaar voor gierzwaluw door boom dichtbij. Diverse kasten worden door huismussen benut.

73/74 Leidsche Rijn, L. Armstronglaan. Projecten "Town Garden" en "Nature". Zes trappenhuizen in uitbouw met elk 5 gierzwaluwneststenen aan de westzijde. De positie is niet ideaal. Gierzwaluwen, met name de nestzoekers, vliegen graag horizontaal langs de openingen maar hier moeten lastige bochten gemaakt worden. Beter was plaatsing op de noordgerichte kopse kanten geweest, bij de blauwe pijlen, ook i.v.m. hittestrees door zonbestraling. Twee laagste neststenen van vijf zitten te laag op een meter boven een uitbouw en daardoor niet bruikbaar.  Er is duidelijk geen ecoloog met gierzwaluwkennis bij betrokken geweest. Aan de oostzijde zitten op

gelijke wijze geplaatst 30 vleermuiskasten.

 

 Gebouwd in '19-'20 maar project pas ontdekt in juni '21. Twee bewoners meldden los van elkaar vogels, misschien gierzwaluwen, bij de kasten gezien te hebben. Spannend, dus gelijk maar kijken op de avond van 5 juli. Controle van bezetting is vrij makkelijk omdat vanaf het westen van het blok alle nestingangen in een blikveld volledig overzien kan worden. Tussen 21.30 en 22.30 continue gekeken. Geen verzamelvluchten boven de wijk of het gebouw, geen giervluchten langs de gevels en geen in- of uitvliegende gierzwaluwen (ook geen vleermuizen). De volgende dag bleken overdag wel een paar kasten bezet met jonge huismussen.

 

75-76. Leidsche Rijn, buurt Hoge Weide. Twee kopgevels op 50 m. van elkaar met elk zes neststenen gierzwaluw en vijf huismusinbouwkasten.

 

77. Haarzichtsingel. Basisschool.

 

78. Aureliahof, Leidsche Rijn. In dakgootombouw, te laag en lastig/niet aanvliegbaar. Lokgeluiden in 2012. Wel 'natuurlijk' nest dichtbij op nr. 53, zie eerste nest Leidsche Rijn.

 

79/80. WF Hermansstraat, Leidsche Rijn. Sociale woningbouw  volgens "Nul op de meter".

 

81. Leidsche Rijn. In de begrenzingsmuur langs de Vaduzdijk van stadspark "Plantsoen van Boedapest". Nogal laag op ca. 3 meter boven maaiveld pal langs druk fietspad. Daaronder ook voorzien van 32 huismuskasten en 4 vleermuiskasten. Een aantal gierzwaluwkasten is in 2021 ontdekt door huismussen, maar waarschijnlijk nog geen broedgevallen.

 

In aanbouw

"Wonderwoods".

Vanaf 2023 een 105 meter hoge, 'groene" woontoren als 'vertikaal bos' getypeerd, met o.a. 50 gierzwaluwkasten op noordoost op 33-55 meter. Ook 13 vleermuiskasten, 50 huismuskasten en een slechtvalkkast op 104 meter. Die hoeft voor prooi (bij bezette kasten) dan niet ver te vliegen ! In een slechtvalkennestkast in Amsterdam-Westpoort werden in 2008 prooiresten van 17 gierzwaluwen gevonden, zie: waarneming.nl .

Maar als het een echt bos wordt zal de gierzwaluw hier eerst moeten leren om spechtennesten te benutten. BTW, in Groningen worden op een watertoren ook gierzwaluwkasten en een slechtvalkkast geplaatst. Zie het interview  met de Groningse Stadsvogeladviseur van Vogelbescherming.

 

 

Negende zoekseizoen gierzwaluwen Utrecht

 

Op 19 april 2022 (met o.a. een lezing van Timo Roeke van Vogelbescherming over natuurinclusief bouwen en renoveren) ging voor een twintigtal vrijwilligers het zevende zoekseizoen naar gierzwaluwnesten van start, georganiseerd door Astrid van den Broek van Utrecht Natuurlijk-gierzwaluw, in opdracht van de gemeente. Daar kun je je ook aanmelden als je wilt helpen.

 

Sinds 2014 zijn er t/m 2020 bijna 1.000 broedplaatsen gevonden (inclusief hervondsten). In een aantal situaties is verbouwassistentie verleend en nestverlies voorkomen en in de eerste jaren zijn enige tientallen nestkasten opgehangen. Over bezetting daarvan is weinig bekend.

 

Resultaten ("nestindicatieve waarnemingen per blok van 100*100 m.") staan op deze gemeentekaart. Klik op de hokken voor "aantal waarnemingen",  "aantal nestindicerend gedrag" en "aantal bezet nest".

 

Gierzwaluwwaarnemingen in Utrecht, 2015-2021

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ontdekking eerste twee broedgevallen Leidsche Rijn in 2017 en 2021.

Hier de gierzwaluwbroedplaatsenkaart van Amsterdam.

 

Stadsecoloog Gideon Vreeman schreef een korte handleiding.pdf voor efficiŽnt nesten zoeken. Meer info hierover op mijn pagina nesten zoeken en methoden om broedgevallen vast te stellen.

 

Broedplaatsen in waarneming.nl

Zie waarneming.nl: alle waarnemingen met code "bezet nest" 2022 - Utrecht-stad. Klik op de datum vooraan in de waarnemingsregel voor details.

Op deze kaart - binnenstad (inzoombaar) staan de locaties van alle gevonden nesten ( code "bezet nest") in de binnenstad in 2021 en 2022 (binnen de Stadsbuitengracht). En op  deze kaart  staan ze van de hele gemeente Utrecht. Klik de blauwe dots voor details.

"Bezet nest" betreft niet alle bezette nesten/broedplaatsen want een aantal waarnemingen van invliegers (is sterke aanwijzing voor bezet nest) werd voorzien van de code "nestindicerend gedrag", of "waarschijnlijke nestplaats". In 2020 waren dat er samen ook nog een stuk of 35, o.a. in Vleuten en Voordorp. Je kunt ze vinden door in het filtermenu de betreffende codes te kiezen. Maar bij "nestindicerend gedrag" zitten dan ook nogal wat locaties die geen broedplaats zijn (geen invliegers gezien) maar echt nestindicerend gedrag (m.n. giervluchten langs daken, gevels).

 

Beleid Utrecht

Utrecht wil 'diervriendelijk bouwen en renoveren' bevorderen. Bij nieuwbouw van gemeentepanden en bij projecten op door de gemeente uitgegeven gronden worden daartoe b.v. verplichtingen opgelegd voor o.a. het aanbrengen van kunstnesten voor gierzwaluwen. Het beleid is vastgelegd in het Soortenmanagementplan 2016.pdf . Op diervriendelijk bouwen en renoveren staat wat u kunt doen als er gevaar dreigt voor gierzwaluwnesten.

 

Big 30

De gierzwaluw hoort ook bij de dertig soorten of soortgroepen (flora en fauna) die de gemeente gaat monitoren als indicatoren van de biodiversiteit in de stad. Zie Big 30.

 

 

 

Middeleeuwse gierzwaluwkunstnesten

 

Lutherse kerk, Utrecht, Hamburgerstraat, 1412

Het is de oudst bekende kolonie van Nederland en volgens de Italiaanse onderzoeker  Mauro Ferri zelfs de oudste kunstnestkolonies van Europa die nu is bewoond door gierzwaluwen.

Van de 31 neststenen in de kapel zijn er nog 26 open en bereikbaar; op de kopgevel ZW (5), de kopgevel NO (14) en onder de dakgoot op ZO (7, zichtbaar vanaf binnenterrein, hek dicht om 18 u.). Ze werden tijdens de bouw in 1412 ingemetseld en zijn waarschijnlijk sinds die tijd meer of minder door gierzwaluwen bezet geweest maar het is uiteraard onbekend of er onderbrekingen in de bezetting waren.

Twee stenen zijn dichtgesmeerd en drie lager geplaatste stenen zijn onbruikbaar geworden door er voor gebouwde huizen.

In 2021 waren minstens 23 van de 26  neststenen bezet, zie voor bezettingsdetails hierboven bij bezetting Lutherse kerk en de nummers 3abc in de kunstnestentabel.

 

In juni/juli zie je 's morgens en ' s avonds tientallen gierzwaluwen boven de kolonie vliegen.

 

De vroegste mij bekende waarnemingen van bezetting dateren uit de 2e wereldoorlog (van binnenuit gezien door GŁnter Prang, mededeling Marjos Mourmans).  Begin jaren '60 van de 20e eeuw was de zuidwestgevel compleet bedekt door klimop en de vijf neststenen aldaar waren toen zeer waarschijnlijk niet bruikbaar.

Marjos zag begin jaren '90 van binnenuit jonge gierzwaluwen in de nesten.

 

Klimop op zuidwest, 1961

klik voor vergroting

 

Bij de restauratie in 1984 zijn de neststenen onderzocht, zie artikel  GBN Gierzwaluwenbulletin 2003-1 p. 10-1 en een verslag van historisch gebouwenonderzoeker Frans Kipp in Jaarboek Monumentenzorg 1996 p. 86-91.

 

De door Kipp vermelde diameter van de invliegopeningen van 3,5 cm is onjuist (zou te klein zijn voor de gierzwaluw); die is ca. 5 cm.

 

 

 

 

 

 

Tot vorig jaar (2020) belandden vogels (jongen, adulten) regelmatig binnen in de kerk (zelfs vier stuks in 1990). De koster en vrijwillige kerkgidsen lieten ze weer vrij. Ze zijn daarom nu aan de binnenkant met een steen afgesloten en in 2021waren er geen problemen.

 

In een uitgebreide bouwgeschiedenis van klooster en kapel wordt verondersteld dat de kapel misschien in 1476 voor een belangrijk deel is verbouwd. Minimaal kwam er nieuwe dakbedekking op omdat er tolrechten voor de aanvoer van leien betaald zijn, zie bouw- en verbouwgeschiedenis.

 

Spreeuwenpot, 1316

 

Flink ouder is een ingemetselde spreeuwenpot in de top van de trapgevel aan de achterkant van Oude Gracht 307 in Utrecht, de Leeuwenbergh, bouwjaar 1316-1325, ook genoemd in het artikel van Kipp.

 

Dikke kans dat die heel lang benut is geweest door een gierzwaluw. Maar de pot is bij de restauratie in 1985 verwijderd (zat bij zwarte rondje op de foto). De twee bovenste grote vierkante gaten? zijn nieuw. De twee nog wat grotere duivenkasten eronder, met opstapje onder de opening, zaten er 700 jaar geleden ook al.

Er zitten in buurgebouwen nog steeds een paar nesten want er vliegen geregeld 10-15 gierzwaluwen boven de wijk en een buurman zag er in 2019 of 2020 eentje bij een regenpijp in de dakgootbekisting verdwijnen.

 

Elburg, Agnietenklooster

Iets jonger, ca. 1450, is een vergelijkbare neststeenkolonie in het Agnietenklooster in Elburg, die ook nu nog bewoond is. Zie: Agnietenklooster, Elburg.

 

Jonge gierzwaluwen voor consumptie 

 

Mauro Ferri onderzocht historische kunstnestkolonies die sinds de 13e eeuw werden gebruikt voor het oogsten van de jonge vogels voor consumptie, zoals mussen, spreeuwen, duiven, maar ook voor het plezier van vogels rond het huis of kasteel.

 

Publicaties van Mauro Ferri met data en veel foto's:

-- Historische kunstnesten voor oogsten vogelvoedsel, 2018 p. 217-239 (E)

-- Presentatieslides van lezing 2018 over "gierzwaluwtorens sinds de middeleeuwen" (E)

 

 

Broedplaatsen Wijk C

 

29 juli 2021

Ik woon sinds 29 mei 2020 in Wijk C van de Utrechtse binnenstad, Willemstraat 38 en houd er de broedvogelstand in de gaten.

In de 70 en 80-er jaren van de vorige eeuw is er veel gesloopt en het ziet er naar uit dat er nog maar een paar broedpaartjes in de wijk zijn. Maar ik weet dat hoe langer je zoekt, hoe meer je er vindt (als ze er zijn). Tot en met 2021 werden drie adressen met nesten gevonden.

 

1. Willemstraat 12, bovenste verdieping in de dakknik, rechts van de dakkapel. Details in waarneming.nl . Ook in '21 bezet.

 

2. Politiebureau Kroonstraat, zijde Paardenveld t.o. parkeergarage. Bovenste verdieping onder betonnen balustrade bij boom. Details op waarneming.nl . In 2021 werd aan die zijde een tweede nest gevonden.

Verder een paar nesten langs de gevels van het binnenterrein maar dat is niet toegankelijk om de exacte locaties te kunnen vinden. 's Avonds zijn er 10-15 gierzwaluwen actief boven en bij het gebouw (giervluchten, bangers, hoge verzamelvluchten). Dat duidt op een stuk of drie-vier nesten. Op 17-7 heb ik er een gevonden, gezien vanaf de bovenste galerij, Willemstraat 44f. Zie details met foto en pijl bij nestingang op waarneming.nl.

 

3. Willemstraat 27, links bij regenpijpdoorvoer in dakgoot. Uitvlieger gezien op 17-7-'20, poepjes op straat. Details op waarneming.nl . Ook in 2021 succesvol broedgeval (invlieger gezien, poepjes op straat).

 

Locaties broedplaatsen Wijk C.

klik voor vergroting

 

 

 

 

 

 

 

Onder de Paardenveldbrug, aan de kant van Wijk C,  zijn 11 gierzwaluwneststenen ingemetseld maar die worden niet benut, ook niet door andere vogels. Zie project nr. 9 in de kunstnestentabel. Het zijn de enige gierzwaluwkunstnesten in de wijk, voorzover zichtbaar vanaf de openbare weg.

 

 

Overtredingen Wet natuurbescherming

 

De Wet natuurbescherming, Wnb (vergunningen, ontheffingen, handhaving etc.) wordt voor de provincie Utrecht uitgevoerd  door rudutrecht.

Het komt nog steeds voor dat het hele jaar beschermde nesten van de gierzwaluw zonder ontheffing van verbodsbepalingen in de Wet Natuurbescherming (Wnb) onbruikbaar worden gemaakt door verbouwingen, sloop of onderhoud. Dergelijke overtredingen kunnen in de provincie Utrecht gemeld worden op info@rudutrecht.nl . Voor de melding kan ook een e-formulier gebruikt worden, dat staat hier. Bellen kan 24/7 met 0800-022 5510 , ook als spoed is vereist omdat de werkzaamheden nog gaande zijn.

Meer over wetten, regelgeving en bescherming op: wetten en regels.

 

 

Tachtig gierzwaluwkasten voor Lauwerecht

 

Op 1 mei 2020 zijn met hoogwerkers op twee gevels in de wijk Lauwerecht totaal 80 gierzwaluwkasten opgehangen. Op de hoek Goeman Borgesiusstraat - Verenigingdwarsstraat (Mitros woningen) hangen er tien aan een kopgevel. En op de zijgevel van zorgcentrum Amerpoort, op de hoek Oudlaan-Idenburgstraat maar liefst 70 stuks (zie foto Idenburgstraat). Beide plaatsingspatronen tonen het silhouet van een gierzwaluw. De projecten zijn georganiseerd door Kerstin Steinhart van bewonersplatform Staatslieden-Lauwerecht. Zij wist de medewerking van vele organisaties te verkrijgen en zette buurtbewoners aan het werk om de kasten te maken. Vorig jaar werden op een zestal adressen in de buurt ook al 13 kasten opgehangen. Er zijn t/m 2021 nog geen kasten bezet geraakt. Zie voor details en meer foto's de Utrechtse projectentabel, nrs. 18 t/m 25.

 

 

 

Eerste broedgeval Utrecht - Leidsche Rijn

 

Update 17 juli 2020

In 1998 werden de eerste huizen gebouwd in Leidsche Rijn, westelijk van de A2 tussen Vleuten en De Meern. In 2016 had ik daar al eens een paar keer naar broedplaatsen gezocht maar geen indicaties gevonden. Maar op 9 juli 2017 zag ik vanuit de woning van mijn zuster aan het Aureliahof in het wijkje De Kersentuin een gierzwaluw langs vliegen met die karakteristieke, schuin naar boven gaande, "waggelvlucht" van adulte vogels die het nest verlaten. Dat moest op een nest wijzen ! Navraag bij bewoners leverde op dat iemand op 21 mei op een van de torens (5 woonlagen met kap) een vogel naar binnen had zien gaan. De volgende avond kon het nest bevestigd worden met om 22.00 u. een invlieger in de hoek van een ondersteunende H-balk onder het dakoverstek van de bovenste woning op nr. 53. Sindsdien is het nest elk jaar bezet en in 2021 lijkt er uitbreiding geweest of aanstaande? want er vlogen regelmatig groepjes langs de gevels. Bewoners zijn nu van plan om een aantal nestkasten aan de gevel te hangen.

 

In het eco-wijkje met o.a. erg veel zonnepanelen dat in 2003 gebouwd werd door een bewonersvereniging werden in de dakgootbekisting een stuk of 20 nestkasten voor gierzwaluwen aangelegd. In 2010 en 2011 werden er lokgeluiden afgespeeld maar men dacht dat dit geen succes heeft gehad. De nestkasten raakten nooit bezet, waarschijnlijk door te lage plek en moeilijk aanvliegbaar. Maar het zou kunnen dat de lokgeluiden toch dit veel hoger gesitueerde nest, ca. 50 meter van de afspeelplek, hebben opgeleverd.

Het is niet bekend hoe lang het nest al bezet is en het zal ook nooit zeker worden of dit echt het eerste van Leidsche Rijn is (zie ook hieronder bij het tweede nest). Of er in De Kersentuin snel meer volgen is twijfelachtig. Er zijn op het oog maar twee soortgelijke nestplaatsen op twee andere torens beschikbaar. Maar elders in de wijk zullen ze op den duur ongetwijfeld wat weten te vinden. Met de veroudering komen de gierzwaluwen.

 

Tweede nest in Leidsche Rijn ontdekt

Pas in 2021 werd het tweede nest in Leidsche Rijn gevonden, in de wijk Terwijde nabij NS-station Leidsche Rijn.  

 

Jolanda Panis van de subgroep "Terwijde" van de gemeentelijke Utrechtse gierzwaluwnestenzoekgroep "Gierzwaluw030" zag op 11 juli 2021 een groepje 'bangers" in de Meredith Willsonstraat en al vrij snel daarop een invlieger op nr. 83. Een week later zag ik er ook een naar binnen knallen. Op de stoep eronder waren de typische keutels van jongen te zien, dus er was dit jaar een succesvol broedgeval.

 

 

Het wijkje laagbouwhuizen dateert van 2007. De bewoners wisten niets van het nest en dus ook niet of er al langer werd gebroed. Het type nestplek in de hoek van de betimmering komt bij alle woningen voor. Dat zou dan gunstig zijn voor de vorming van een kleine kolonie. De bewoner heeft regelmatig groepjes boven de wijk gezien en bij de overburen ook aanhakers en mogelijk een invlieger. Het lijkt waarschijnlijk dat er al meerdere nesten zijn en dat de eerste in dit buurtje al wat ouder is.

 

In 148 kunstnesten (meest neststenen) in Leidsche Rijn zijn t/m 2021 nog geen broedgevallen gevonden.

- Waarnemingen gierzwaluw Leidsche Rijn op waarneming.nl .

 

Alles fout bij voormalig V&D / Hudsons's Bay

 

8 augustus 2021

Tijdens monitoring is gebleken dat de 303 gierzwaluwnestkasten aan het pand van voormalig V&D op Hoog Catharijne (tot begin december 2019 Hudsons's Bay), naast de 'theepotgarage', net als in 2018, 2019 en 2020 ook in 2021 niet benut zijn. Het kunstnestenproject zou het verlies van 74 broedplaatsen in 2018 door een ingrijpende renovatie moeten compenseren.

 

29 van de 90 kasten met luifel op de zuidoostgevel

 

Bijna alles wat fout kan worden gedaan is ook fout gedaan door adviserende ecologen, uitvoerders en vergunning verlenende/handhavende provincie.

- Er wordt sterk getwijfeld aan het grote aantal van 74 aangetroffen nesten. Door de compensatiefactor van 1 : 5 uit het kennisdocument gierzwaluw ontstond o.a. het gigantische aantal van 303 nestkasten. Utrechters hielden de kolonie al enige jaren in de gaten en denken dat het er veel minder waren. Waarschijnlijk zijn ook locaties van "aanhakers" als broedplaats geteld.

- Er wordt sterk getwijfeld aan de kwaliteit van de kasten. Er moest speciaal voor deze locatie een model ontworpen worden omdat standaard nestkasten vanwege het grote aantal niet tijdig geleverd konden worden. Ze zijn  gemaakt van onvoldoende ademend trespamateriaal waardoor vochtproblemen ontstaan, en natte bodems bij inslaande regen.

- Tegen de voorschriften in zijn ook kasten geplaatst op de (te zonnige) zuidwest- en zuidoostgevel. Ondanks de later bijgeplaatste zonneluifels bleek in 2019 uit metingen dat de temperaturen in de kasten veel te hoog oplopen.

- Tijdelijke nestkasten zijn ver verwijderd van de verdwenen broedplaatsen opgehangen

- Er is lokgeluid afgespeeld bij de tijdelijke kasten. Dus bewust twee keer laten verkassen. Een aantal raakte bezet (slapers?) maar het jaar daarop zochten ze daar vergeefs naar de inmiddels verwijderde kasten.

- Het lokgeluid bij de definitieve kasten is op onjuiste locaties en te zacht afgespeeld (o.a. vanwege burenklachten).

- Op de noordoostzijde ontstaan mogelijk problemen voor het uitvliegen van jongen door geringe hoogte boven het dak en kans op aanvaringen met een glazen balustrade. Markeringen konden  niet aangebracht worden i.v.m. gevaar van ongelijke verhitting en barsten.

- Erg fout zijn tenslotte  de lange rijen in drie lagen opeengepakte kasten waardoor een individuele kast nauwelijks is te herkennen.  Het leidt tot fout invliegen en 'burenruzies'. Het bleek niet mogelijk om alsnog bepaalde herkenningspatronen (hier en daar een huisnummer, kleurvlakken ?) aan te brengen.

 

Marjos Mourmans van Zwaluwen Adviesbureau schreef op verzoek van de provincie een (vernietigende) beoordeling van het project en adviseerde het gehele project wegens ongeschiktheid te ontmantelen of de kasten ontoegankelijk te maken. De provincie heeft daar nog niet op gereageerd.

De projectkosten zijn voor de gebouweigenaar opgelopen tot omgerekend Ä 1.000,- per nestkast (geen typefout), exclusief het provinciale ambtenarenwerk.

 

De voorwaarden voor de verleende ontheffing Wnb zijn met een jaar verlengd maar de provincie ziet nu af van aanvullende maatregelen om het project te verbeteren. De gebouwbeheerder meldt ons dat "zij aan alle wettelijke voorschriften van de ontheffing heeft voldaan, dat het proces met de provincie inmiddels is afgerond en dat er dus ook geen ecoloog meer bij betrokken is".

 

Lokgeluiden

Bij de kastenrijen op zuidwest en noordoost stond 's morgens en 's avond enige uren  een lokgeluideninstallatie aan. Dit was nodig omdat de natuurlijke nesten zich op heel andere plaatsen van het gebouw bevonden, nl. in spleten onder ramen langs diverse lagere verdiepingen. Speakers hingen echter te ver van de kasten verwijderd en werden niet op zuidoost geplaatst. Het geluid stond te zacht, o.a. vanwege mogelijke burenhinder.

 

Monitoring

Volgens de ontheffing Wet natuurbescherming moeten in 2019 de kasten o.a. drie maal gedurende twee uur op avonden tot zonsondergang worden waargenomen om succesvol broeden te registeren (door ecoloog ECOquickscan). Zie de Aangescherpte voorschriften voor monitoring 16-5-'19. De gierzwaluwwerkgroep Utrecht heeft aanvullend waarnemingen gedaan. Met de gebouwbeheerder werden afspraken gemaakt voor waarnemingen vanaf de omloop rond de opbouw waar alle kasten goed zijn te overzien.

De kastenrij aan de korte zuidoostzijde was ook voor derden goed te observeren vanaf het bovenste parkeerdek N met de theepot. Maar vanwege de sluiting van Hudson's Bay, heropening van de Stadsbuitengracht en Coronamaatregelen is deze toegang (en de hele parkeergarage) gesloten. Daardoor was in 2020 alleen de rij op de zuidwestzijde op invliegers goed te monitoren, maar wel op wat grote afstand, vanaf de Catharijnesingel. Op de andere twee zijden kan niet vastgesteld worden in welke kasten ze vliegen (maar dat was dus niet nodig).

 

Noordoostzijde, rechts in drie lagen 90 kasten en links de glazen balustrade

 

Resultaten monitoring door de gierzwaluwwerkgroep

 

Samenvatting: Uit de waarnemingen kan opgemaakt worden dat de vogels niet (meer) weten van het bestaan van de definitieve nestkasten; ze worden niet geÔnspecteerd, laat staan bezet.  Er zijn in 2020 geen ex-broeders meer in de buurt en ook geen begeleidende niet-broeders of daklozen die zoeken naar de verdwenen nesten of naar de verdwenen tijdelijke kasten. Voorzover er vogels in de buurt zijn (erg weinig, niet vaak en niet dichtbij het gebouw), is tijdens de waarnemingstijden niet gezien dat ze reageren op lokgeluiden bij de definitieve kasten. Bij de controle op invliegen in de schemering tot bijna donker op 11 juni 2019 zijn geen invliegers waargenomen. Ook in 2020 en 2021 is geen enkele activiteit in de buurt van de kasten waargenomen. Het is uitgesloten dat er een kast bezet is.

 

Tijdlijn van het project

Door de renovatie van de gevels zijn de broedplaatsen voor broedseizoen 2018 onbereikbaar geworden. Voorjaar 2017 zijn op NO en ZO 25 tijdelijke nestkasten met lokgeluiden opgehangen. In april 2018 kwamen op noordoost 123 kasten gereed en op zuidwest 90. In april 2019 werd het project voltooid met nog eens 90 kasten op de zuidoostelijke gevel. De tijdelijke kasten (die deels bezet raakten) zijn na seizoen 2018 verwijderd.

 

2018

Sinds eind april 2018 vlogen er wekenlang soms grote groepen broedvogels, later begeleid door 1e en 2e jaars nestzoekers en andere daklozen, paniekerig langs de gevels op zoek naar de onbereikbaar geworden nesten. De aantallen werden in de loop van juni en juli minder.

Bij de reeds geplaatste 210 definitieve kasten (geen lokgeluiden) werd geen activiteit (inspecties of invliegers) opgemerkt.

Eind mei ontstond wel activiteit (langsvliegen, aanhaken, giervluchten) rond de 50 tijdelijke nestkasten (voorzien van lokgeluiden). Bij een stuk of vijf tijdelijke kasten zijn invliegende gierzwaluwen gezien. Bij inspectie van de kasten na het seizoen door de ecologisch adviseur werden alleen wat veertjes in de kasten gevonden, geen poepjes. Dat wijst op bezetting en overnachting door een enkele vogel of een paartje en geen (succesvolle) broedgevallen want dan zouden er poepjes achter moeten blijven.

Zie ook Monitoring 2018- EcoQuickscan

 

2019

2 mei: ' s avonds van 20.30-21.15 nog geen vogels aanwezig. Geen lokgeluid hoorbaar.

14 mei: tussen 20.40 en 21:50 zo nu en dan een paar vogels, max 5, hoog boven gebouw. Geen belangstelling voor gebouw of nestkasten. Lokgeluid niet hoorbaar. (De aankomst van de hoofdmoot uit het winterverblijf is dit jaar rond de twee weken vertraagd, zie aankomstverloop 2019).

17 mei: tussen 20.45 en 21.40 zo nu en dan een paar gierzwaluwen, maximaal 12 tegelijk, hoog boven binnenstad. Geen belangstelling voor gebouw of nestkasten maar om 21.35 vliegt een vogel een keer of 6-7 vlak langs de bovenste verdieping van de zuidwestgevel. Duidelijk op zoek naar een verdwenen nest. Lokgeluid niet hoorbaar.

24 mei: tussen 20.40 en 22.10 zo nu en dan een paar, maximaal 8 vogels hoog boven binnenstad en het gebouw. Om 21.55 vliegen vier vogels wat dichter langs de bovenbouw aan de ZW-zijde en vliegt dezelfde vogel twee maal tot vlakbij de plaats van de inmiddels verwijderde tijdelijke kasten van vorig jaar, zwenkend tussen de twee grijze kokers en eenmaal 'biddend' voor de bovenrand. Een paar tijdelijke kasten, waar lokgeluid bij draaide (maar niet bij de definitieve kasten op NW en NO) zijn in 2018 door slapers gebruikt maar er is waarschijnlijk niet gebroed (alleen wat veertjes gevonden). Tragische waarneming!

26 mei: tussen 20.15 en 21.00 max. 5 vogels boven en bij het gebouw. Lokgeluid gehoord vanaf het parkeerdek. 2-3 keer een vlucht van 1-3 vogels vrij dicht langs de kasten op NO en op groter afstand op ZO.

27 mei: 's Morgens rond 6 u. geen vogels aanwezig. Tussen 18.00 en 21.45 max. 10 gierzwaluwen tegelijk boven gebouw. Geen lokgeluid gehoord vanaf parkeerdek. Geen belangstelling voor verdwenen nesten of  nestkasten.

31 mei: tussen 20.30 en 21.50 u. zo nu en dan een paar vogels, 3 -14 en max. eenmalig 20 vogels hoog boven gebouw/binnenstad. Geen binding met gebouw. Om 20.50 eenmaal 7 vogels in giervluchtachtige vlucht langs ZW-zijde bovenbouw ter hoogte van kokers (op zoek naar verdwenen tijdelijke nestkasten?). Geen lokgeluid gehoord op ZW en NO.

3 juni: tussen 20.30 en 21.00 u. Met zuidenwind zijn ''bangers' aangekomen maar niet in Utrecht ?. Zeer weinig vogels boven gebouw en binnenstad; eenmaal maximaal acht hoog boven Domtoren en eenmaal zes stuks in los verband vanuit binnnenstad langs zuidwestzijde opbouw Hudson's en weer terug. Het leek alsof ze dachten: "Verrek, da' s waar ook, we hebben V&D ook nog, laten we nog even kijken. Maar oh ja, we hadden al gezien dat het niks meer was, gauw wegwezen".

5 juni: van 19.15-19.45 geen gierzwaluwen, geen lokgeluid. Van 21.00 - 22.05 alleen vogels hoog boven binnenstad/gebouw, maximaal 15 in verzamelvlucht. Een enkele giervlucht door de Lange Elizabethstraat (1 nest). Geen lokgeluid.

11 juni: 21.15- 22.10. Afwisselend bij een/twee van de drie zijden gekeken met vier personen. Weinig vogels boven de stad, maximaal 20 boven binnenstad. Niets nabij gebouw, geen langsvliegers of giervluchten, wel weer twaalf door de Lange Elizabetstraat.

22.10-22.45: simultaan aan alle drie zijden gekeken door vier waarnemers. Zo  nu en dan een groepje van 8 - 15 hoog boven binnenstad, maximaal twee maal verzamelvlucht van 20 stuks ten noordwesten van gebouw; om 22.15 wegtrekkend richting zonsondergang. Geen vogels nabij het gebouw, geen reacties op lokgeluid.

Het lokgeluid is 11 juni harder gezet en was nu hoorbaar vanaf het parkeerdek. Er blijkt een speaker met lokgeluiden nabij de linkerkant van de kasten op zuidoost gemonteerd (geluid naar boven gericht en  achter een drempel en was wellicht daardoor op het parkeerdek niet hoorbaar). Een tweede speaker hing op een volstrekt zinloze locatie op ca. 30 m., rechts van de dichtstbijzijnde kast op zuidwest. Geen speaker op noordoost. Speakers zijn inmiddels verplaatst naar een kast in de rij op noordoost en op zuidwest. Geen lokgeluid meer op zuidoost.

19 juli: van 20.50 - 21.50 afwisselend gekeken op de drie gevels. Geen gierzwaluwen in de nabijheid van het gebouw. Lokgeluid (alleen op noordoost en zuidwest) is nog steeds erg zwak en waarschijnlijk niet effectief. De dichtstbijzijnde gierzwaluwen waren een groep van ca. 25 boven en bij de kolonie in de Lutherse kerk aan de Hamburgerstraat.

 

2020/2021

De parkeergarage is in 2020 wegens Corona gesloten zodat de kasten niet van dichtbij te zien zijn en de gebouweigenaar was niet langer bereid om ons toe te laten op de bovenste omloop. Vanaf de straat is op diverse avonden, o.a. op 19 en 28 juni en 5, 9 en 16 juli, geen enkele activiteit van gierzwaluwen bij de kasten of boven het gebouw gezien. Ook in 2021 is geen activiteit waargenomen.

 

Zie ook eerdere info op nieuwspagina 2018

 

- Projectadvies Mourmans-12-3-2020

- Verbetervoorstellen door gierzwaluwwerkgroep voor ex-V&D-Utrecht

- Reactie van Ecoquickscan op notitie gierzwaluwwerkgroep

- Onderzoek kastentemperatuur 2019

- Monitoring 2018 - EcoQuickscan

- Aangescherpte provincievoorschriften voor monitoring

- Artikel over de problemen in DUIC, 13-8-2019

- Bericht AD, 15-8-2019

- EditieNL van RTL maakte er ook een item over, 14-8-2019

- MinisteriŽle beschikking met voorwaarden 25-08-2017 voor ontheffing Flora en Fauna : Ontheffing voor "IEF Berlage Utrecht".

- Beschikking provincie Utrecht 3-4-2018 over uitstel plaatsing , andere kasten en afwijkende plaatsing: Beschikking 3-4-2018 prov Utrecht Rijndijk 5 (inclusief de ontheffing van 25-8-2017 en bijlagen 1 en 2 daarvan)

- Gierzwaluwwaarnemingen en pandfoto's op waarneming.nl - Utrecht binnenstad. (klik op blauwe rondje aan het begin van de waarnemingsregel voor alle details)

 

 

Jaap Langenbach

Willemstraat 38

3511 RK Utrecht

06-3849 7474

jaaplangenbach@ziggo.nl