Nestbehoud op te zonnige daken

24-12-'2025, updates t/m 18-4-'26.

Het valt op dat veel renovatieprojecten volgens een ontheffing Wet natuurbescherming (Wnb) van Omgevingsdienst Noord-Holland Noord  worden uitgevoerd met het voorschrift dat de oorspronkelijke broedplaatsen na de renovatie behouden blijven, zonder compensatie met kunstnesten. Helaas gebeurt dat ook op te zonnige zuidelijke en westelijk georiënteerde dakvlakken. Tamelijk dramatische toestanden van gierzwaluwen die wekenlang proberen hun verdwenen nest te bereiken zouden dan vermeden kunnen worden. Maar in plaats daarvan is er dus toenemende kans  dat de jongen en eieren sterven door de hitte. Achter dakpannen wordt het wel 10-20 graden warmer dan de buitentemperatuur, ook op geïsoleerde daken. Op de foto twee jongen met de bek hijgend wijd open bij 35 graden in een Engelse kast op 24-6-'26.

Maar ook elders wordt het wel gedaan, b.v. eind '25 hier in Havelte. Met name bij kantpannesten op kopgevels maar ook wel bij schuine daken. Na dakisolatie (van binnenuit of van buitenaf) en meestal met vervanging van dakpannen en/of plastic op het dakbeschot worden de ingangen tussen muur en kantpan toegankelijk gehouden (min. 3,5 cm ruimte).  Meestal wordt ook een minimum afstand tussen dakpan en isolatiepakket voorgeschreven en "gripgaas" om gladde kantplanken of plastic te kunnen overbruggen.

Maar achter dakpannen op zuid, west en noordwest wordt het voor eieren en jongen dodelijk heet; op oude daken en ook op geïsoleerde / gerenoveerde daken. En die daken zijn ook niet geschikt als daar nesten zaten. Gierzwaluwen weten niet dat een plek ongeschikt is en komen terug op de broedplaats, ook als het legsel mislukt is, zie Documentatie hittestresspraktijk.pdf

Achter dakpannen wordt het 10 graden warmer dan buiten, dus regelmatig (en steeds vaker) meer dan 45 graden en in hittegolven nog meer. Een paar uur met temperaturen boven 40 graden wordt algemeen als dodelijk voor eieren en jongen op het nest beoordeeld. Maar ook bij lagere waarden zijn er al zorgen.

Jaap Schröder deed veel onderzoek naar nesttemperaturen en zegt desgevraagd dat over 39-44 C. de meningen wat verdeeld zijn maar dat het totaaloordeel "better safe dan sorry" moet zijn. "Dus (kunst)nesten alleen tussen noordwest en noordoost en 'foute' kasten definitief afsluiten?".

Bij de provincie begrijpen ze het blijkbaar ook niet altijd want in een ontheffing Wnb zag ik nestbehoud op het dak na renovatie/isolatie beargumenteerd met de opvatting dat de warmte van de woning door de isolatie niet meer bij het nest tussen de pannen en het dakbeschot kan komen. Maar dat speelt in het broedseizoen natuurlijk geen rol. Bovendien, de hitte achter de pannen wordt veroorzaakt door de zonbestraling, niet door de warmte in huis.

Zie als voorbeeld van nestbehoud deze Ontheffing Wnb, 15-8-'22, p. 3 en 8 voor een renovatieproject in Rijsenhout (dakisolatie en nieuwe pannen). Drie nesten zitten op zuidwest gerichte kopgevels en eentje op noordwest (ook te zonnig).

Ontheffing: "De nestplaatsen gaan door de beoogde werkzaamheden verloren. Met de werkzaamheden worden de zeven nestplaatsen weer geschikt gemaakt. De daken van alle kopgevels blijven toegankelijk voor de gierzwaluw, door hier geen vogelschroten te plaatsen. Met de werkzaamheden blijft de ruimte onder de pannen nagenoeg gelijk als in de huidige situatie, waardoor deze gebruikt kan worden voor de gierzwaluw. Alle kopgevels waaraan werkzaamheden plaatsvinden zullen geschikt raken voor de gierzwaluw." 

Bij een project in Huizen, nr. 4  werden voor toegangsverzekering zelfs gaten in de steen onder de kantpan gemaakt, 6 per gevel, zie foto. 9 van de 18 verloren nesten bevonden zich op te zonnige kopgevels (ZW, W en NW) en de daar gehandhaafde plekken dus ook.

Op de site van de NKNB (Nationale Kennisbank Natuurinclusief Bouwen) wordt de maatregel dan ook volkomen terecht negatief beoordeeld: "niet toepassen". Zie NKNB: aanpassing gevelrand voor gierzwaluw.

In de Ontheffing 5-5-'24-Muiderberg is men bezorgd dat de daknesten niet gevonden zullen worden, hoewel er volop gebroed werd. In een groot complex waar 44 gierzwaluwnesten tijdelijk, buiten het broedseizoen, niet beschikbaar zijn, blijven de oorspronkelijk broedplaatsen behouden, dus ook op de (vele) kop- en zijgevels die op de veel te zonnige richtingen zijn georiënteerd.

Gierzwaluwen komen altijd terug naar hun broedplaats, dus ook naar de plekken die ondanks de renovatie behouden blijven, maar er moet toch lokgeluid (p. 4) worden toegepast. Ontheffing: "Als permanente alternatieve verblijfplaatsen voor de gierzwaluw dienen alle dakvlakken binnen het projectgebied toegankelijk gemaakt te worden voor de gierzwaluw. Hiervoor dient een ruimte van minimaal 3,5 centimeter tussen de dakpannen (kantpannen en eindvorsten) en de zijgevels te worden gecreëerd. Tevens dient de ruimte tussen de dakplaat en de onderrand van de dakpannen minimaal 8 centimeter te zijn. 26. Om de ingebruikname van de permanente alternatieven te bevorderen, dienen lokgeluiden afgespeeld te worden gedurende het eerstvolgende broedseizoen na realisatie van de permanente alternatieven. De lokgeluiden dienen gedurende minimaal één broedseizoen afgespeeld te worden."

Voorzover de nestruimtes op te zonnige gevels komen is het dus lokken naar doodskistjes.

Een recent project in Hilversum maakt het ook erg bont: alle dakvlakken, ook op zuid en west worden via kantpannen toegankelijk gemaakt voor broeden onder de pannen. Op de isolatie wordt ook nog eens een folie geplaatst waardoor de warmte niet wordt afgegeven naar de isolatie en het dakbeschot maar weerkaatst naar de ruimte onder de pannen die dus nog verder opwarmt. Hier de projectbespreking Dotterstraat eo Hilversum.

Compenseren met kunstnesten kan ook goed fout

Een foute variant van de hierboven besproken maatregel  is het aanbrengen van kunstnesten op te zonnige gevels (zuid, west, noordwest). Ook dat komt veelvuldig voor; het vloeit direct voort uit het voorschrift in het Kennisdocument gierzwaluw, juli 2023, p. 38 om "bij voorkeur op de oorspronkelijke locatie te compenseren". Terwijl nestelen dus geen bewijs van geschiktheid is. Er moet bijstaan dat dat alleen op noord en oost moet.

Ik zag begin december '25 dat provincie Utrecht zich in ieder geval bewust is van het probleem. In een Ow-vergunning Flora en Fauna activiteit voor een project in Leusden werd het voorstel van de ecoloog afgewezen om compenserende nestkasten te plaatsen op zuid en zuidwest gerichte gevels, waar de nesten zaten. Er werd voorgeschreven dat dat alleen mag bij nesten op noord-noordoost of als ze op een andere manier voldoende beschaduwd worden. Zie Leusden, project nr. 3. 

Op de valreep van 2025 vond ik voor het eerst een vergunning in Achthuizen die aangeeft dat men het probleem wordt onderkent, maar nog niet oplost. Voor de huismus werd het niet toegestaan om 'natuurlijke' broedplaatsen achter pannen op zuidelijk georiënteerde daken beschikbaar te maken. Op andere richtingen mag het wel maar moet er voor voldoende ventilatie gezorgd worden. (Hoe dat moet staat er niet bij). Maar deze voorschriften ontbreken voor de gierzwaluw.

Voldoende ventilatie garanderen op te zonnige locaties is eigenlijk niet mogelijk. Dat blijkt wel uit voorschrift nr. 13 p. 5. De enige goede oplossing is compensatie met kunstnesten op de juiste plaatsen. Zie voor de details Omgevingsvergunning Achthuizen.

Ik heb de Omgevingsdiensten Noord Holland Noord en Haaglanden ook van bovenstaande bedenkingen op de hoogte gesteld. Reactie NHN niet inhoudelijk maar op 24-4-'26: "we gaan aanvullend informatie inwinnen en nemen dit mee voor de beoordeling van toekomstige vergunningaanvragen".

Zeer vroege hittegolf in 2026

27 juni '26, updates t/m 5 augustus

Rond 23 juni zijn  door de extreme hitte onder gierzwaluwen weer heel veel slachtoffers gevallen. Vele, vele tienduizenden in Europa. Over een tijdje zal er wel een beeld van de omvang komen via de opgevangen vogels in de opvangcentra ( zie lijst van vogelasiels ). De berichten zijn dramatischer dan vorig jaar begin juli. Toen werden er alleen al op 9 van de 28 opvanglocaties meer dan 600 jongen bezorgd.

Van 21 t/m 25 juni werden er in Vogelopvang Naarden al 150 opgevangen. De opvang in Utrecht 'draait overuren, vooral jonge gierzwaluwen komen in de problemen'. Tot nu toe, zaterdag 28-6, zijn er al 32 bezorgd. In Someren werden er 180 bezorgd,  bij Avolare in Doorwerth alleen al op zaterdag 100 (merendeel gierzwaluwen), bij opvang Karel Schot in Rotterdam minstens 150 en in Soest 35. Ook hier vooral op de heetste dagen vrijdag en zaterdag 28/29-6. "H et zijn er heel veel meer dan vorig jaar en er zijn nauwelijks volwassen vogels bij" vertelde een opvangster me die contacten heeft met diverse centra.

In Baarlo (midden Limburg) bleek weer dat zelfs nestkasten op het noordoosten niet veilig zijn. De bewoner vond twee uit de kast gekropen jongen onder de 10 kasten aan een kopgevel. En in Maarssen bleken kasten op noordwest en zuidoost ook niet veilig. Bewoners in de Jacob Catsstraat vonden rond 24 juni een stuk of vijf jonge vogels onder de kasten. Zie: Foute kasten in Maarssen.

In Tilburg bleek evenals vorig jaar, toen er drie jongen dood gingen dor de hitte, opnieuw dat de kasten op het oosten niet veilig zijn, ook niet nadat er een extra zonbeschermend af dak op was geplaatst. Op 23 juni gingen bij 38,3 C twee eitjes dood, zie hittedoden op oosten in Tilburg.

Vooral onder dakpannen waar het wel meer dan 60 graden kan worden, vallen de slachtoffers. Maar ook in nestkasten die zonder extra bescherming (onder dakgoot of overstek) niet op oost of noord hangen kunnen te heet worden. Vorig jaar waren er ook slachtoffers in oostelijk gerichte kasten.  Bij 38-40 graden wordt het ook in de schaduw dodelijk.

Op de foto twee hijgende jongen bij 35 C. kasttemperatuur in Engeland.

In vele landen werden honderden dag-, maand- en zelfs jaarrecords aan maximum temperaturen gemeten. In Nederland net geen all-time maximum maar in Duitsland werd het maar liefst drie dagen op rij verbroken tot 41,7 graden op 28 juni.

In het grafiekje de oude en nieuwe maximum temperatuur in juni in een paar landen. In 4 landen al boven de 41 C.  en ook voor 4 landen (vet) was het een all-time nieuw maximum.

Vogelasiels noemen de situatie voor de gierzwaluw "fataal". Een centrum bij Neurenberg (Alina in Grosshabersdorf) kreeg er 200 bezorgd. Een opvang in Luxemburg kreeg er 'ver over de 100' en moest een opnamestop afkondigen, evenals drie andere in het land. Ook in België (in Oudsbergen werden er alleen al op 27 juni 50 bezorgd) en Frankrijk "kunnen ze het niet" aan volgens de Leuvense gierzwaluwbeschermer Louis-Philippe Arnhem.

De maximum temperaturen zijn nu aanzienlijk hoger, de duur van de hittegolf is langer (met 12 dagen t/m 29-6 de langste ooit in juni) en de periode valt nu ruim een week eerder dan begin juli '25. De jongen zijn dus een stuk kleiner; naar schatting is ruim de helft nu, 28-6, nog jonger dan 13  van de 42 dagen ( zie foto, ca. 10 cm) die ze bij uitvliegen zijn. Er werden ook hele kleintje van een paar dagen oud bezorgd. Die blijken dus ook het nest te kunnen verlaten. De gedachte was dat ze dat alleen kunnen als ze wat ouder zijn. De meeste nestvluchters worden overigens niet gevonden omdat ze snel wegkruipen of door kat of gaai worden 'verwerkt'. Omdat er door de extreme hitte minder mensen op straat zijn worden er waarschijnlijk nog minder gevonden. 

Mijn conclusie

Nieuwe nestgelegenheid in nieuw- en verbouw moet >50 jaar meegaan. We zitten nu op +1,4 C opwarming, 2027 wordt met een super Elnino al +1,7 en al over een jaar of 10 wordt de 2 C  bereikt. De opwarming versnelt ! Het wordt allemaal nog veel erger.

In afwachting van meer duidelijkheid over wat een acceptabele belasting door hittestress is en anticiperend op meer en intenser hittegolven moeten uit voorzorg andere locaties dan tussen noord en oost niet voor neststenen, nestkasten en broedplaatsen onder dakpannen benut worden, tenzij ze voldoende zijn afgeschermd tegen zonbestraling met een overstek, een brede dakgoot o.i.d. Dat staat eigenlijk ook met zoveel woorden in de richtlijnen voor kunstnesten,  het Kennisdocument gierzwaluw, juli 2023, p. 41.

Maar bij 40 graden in de schaduw (=lichaamstemperatuur gierzwaluw) wordt het ook al kritiek. En als het wat lager aanhoudt ook al bij een paar graden minder. Er zijn ook al hitteslachtoffers gevallen bij kasten op oost en noordoost. Dus de kasten en neststenen en/of de locaties waar ze komen zullen waarschijnlijk van extra bescherming moeten worden voorzien.